Liệu Nhật Bản có thể đóng góp cho sự phát triển cân bằng trong ASEAN

AseanNhat

Sự ra đời của Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) vào tháng 12/2015 là một bước ngoặt quan trọng trong hoạt động liên kết kinh tế tại khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, cho dù AEC mang một tầm nhìn đầy tham vọng, tính thực chất trong việc kết nối các quốc gia thành viên của Liên minh vẫn còn là nguồn cơn làm dấy lên nhiều quan ngại. Một trong số những mối quan ngại đã nêu là chênh lệch về thu nhập giữa các nước trong ASEAN – yếu tố được coi là trở lực đối với mong muốn phát triển một khu vực Đông Nam Á thống nhất và đoàn kết.

Thu nhập bình quân đầu người giữa Singapore, quốc gia giàu nhất trong ASEAN cao gấp 6 lần thu nhập trung bình của nước nghèo nhất khối, Myanmar. Các nước thành viên coi chênh lệch thu nhập giữa 10 quốc gia là “vấn đề cấp bách”. Nhằm thúc đẩy phát triển cân bằng, AEC yêu cầu những thành viên sáng lập ASEAN hỗ trợ các nước mới gia nhập (được biết đến với tên gọi nhóm CLMV: Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam) tăng cường tiềm lực kinh tế. Từ năm 2000, khi các nhà lãnh đạo 10 quốc gia thành viên đề ra Sáng kiến liên kết ASEAN, 6 nước sáng lập tổ chức đã và đang giúp đỡ 4 quốc gia CLMV trong 5 lĩnh vực chính gồm: lương thực và nông nghiệp, thương mại quốc tế, doanh ngiệp nhỏ và vừa, giáo dục, phúc lợi xã hội.

Theo một nghiên cứu gần đây, có hai xu hướng chính trong nhóm CLMV: trong khi Campuchia và Việt Nam đã thành công khi rút ngắn khoảng cách về thu nhập đầu người với 6 quốc gia giàu hơn trong khối, Lào và Myanmar đang bị bỏ lại phía sau.

Bên ngoài khu vực Đông Nam Á, chính phủ Nhật Bản đang cho thấy họ nhận thức được tầm quan trọng của việc khuyến khích phát triển cân bằng trong ASEAN. Năm 2011, đất nước mặt trời mọc đã công bố kế hoạch hành động ASEAN-Nhật Bản. Trên cơ sở chương trình này, nền kinh tế số 2 châu Á đã cung cấp hỗ trợ cho 4 nước CLMV nhằm giảm khoảng cách thu nhập giữa 10 quốc gia Đông Nam Á. Cụ thể, Nhật Bản đang tập trung trong 6 lĩnh vực gồm: phát triển nguồn nhân lực, tăng cường hợp tác kỹ thuật, tổ chức tập huấn, thiết lập các chương trình đào tạo, thúc đẩy hài hòa quan hệ lao động và hỗ trợ chính quyền địa phương.

Nhật Bản đang cung cấp hai dạng viện trợ về kinh tế cho 4 nước CLMV. Một là hỗ trợ song phương, theo đó quốc gia nhận tài trợ không cần hoàn trả những khoản tiền đã nhận; hai là các khoản vay cần phải hoàn trả với lãi suất kèm theo. Myanmar là quốc gia nhận hỗ trợ lớn nhất từ Nhật Bản trong số các nước CLMV. Năm 2017, quốc đảo mặt trời mọc triển khai 30 dự án lớn tại các nước CLMV với một nửa trong số đó được thực hiện tại Myanmar.

Viện trợ không hoàn lại từ Nhật tập trung vào các dự án thuộc lĩnh vực cứu trợ lương thực khẩn cấp và cung ứng thiết bị phát sóng; lượng tiền cung ứng là 2.2 tỷ yên (19.8 tỷ đô la) cho mỗi dự án. Campuchia đứng hai trong số 4 nước CLMV nhận nhiều hỗ trợ từ nền kinh tế số 2 châu Á (3.2 tỷ yên hay 28.8 triệu đô la) trong năm 2017; hầu hết tài trợ của Nhật tại đất nước của nền văn minh Angkor được dùng để mở rộng hệ thống cung cấp nước, tháo gỡ và trợ giúp nạn nhân bom mìn.

CLMV cũng nằm trong nhóm các quốc gia được nhận nhiều khoản vay song phương do Nhật Bản cung cấp. Năm 2017, chính phủ Nhật cam kết cung ứng 20 tỷ yên (180.1 triệu đô la) theo dạng khoản vay song phương cho 24 dự án lớn trên toàn thế giới; trong đó, 6 dự án được triển khai tại 4 nước CLMV. Tổng cộng, quốc đảo này đang hỗ trợ tài chính cho 12 dự án trong đó có 6 đại dự án tại Lào, Campuchia, Myanmar và Việt Nam.

Myanmar tiếp tục là quốc gia nhận khoản vay song phương lớn nhất từ Nhật trong số các nước thành viên CLMV với tổng cộng 7 dự án đang triển khai. Những dự án này gồm xây dựng cầu bắc qua sông Bago (với chi phí 31 tỷ yên hay 279.2 triệu đô la); nâng cấp hệ thống đường ray nối Yangon với Mandalay (chi phí thực hiện 25 tỷ yên tương đương 225.2 triệu đô la) và cải thiện hệ thống cấp nước. Xứ sở mặt trời mọc cũng hứa cấp khoản vay 90.1 tỷ yên (811.7 triệu đô la) cho siêu dự án tàu điện ngầm tại thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam.

Tuy vậy, Nhật Bản không phải là nguồn hỗ trợ tài chính duy nhất cho 4 nước CLMV. Trên cơ sở Sáng kiến Vành đai và Con đường, chính phủ Trung Quốc đang tài trợ tiền cho nhiều dự án hạ tầng tại Lào - đất nước với tổng thu nhập quốc dân chỉ trong khoảng 12 tỷ đô la. Quốc gia triệu voi đang mắc nợ số tiền 6 tỷ đô la cho việc xây dựng hệ thống đường ray xe lửa với chiều dài 417 km. Mặc dù được coi là sẽ mang lại những tác động kinh tế to lớn và thực chất, nhiều người lên tiếng quan ngại về những mục đích ẩn giấu đằng sau việc cung ứng những khoản viện trợ khổng lồ đã nêu. Những chỉ trích chủ yếu đến từ điều kiện để nhận khoản vay khi hầu hết thiết bị và nhân công đều đến từ Trung Quốc.

Các quốc gia CLMV đều cần những khoản tài chính, nguồn lực nhân sự khổng lồ nhằm hoàn thiện cơ sở hạ tầng đáp ứng nhu cầu phát triển nhanh của mình, qua đó bắt kịp với các thành viên phát triển hơn trong ASEAN. Vấn đề là 4 nước CLMV sẽ chọn ai giữa Nhật Bản và Trung Quốc để nhận hỗ trợ. Các chương trình viện trợ do chính phủ Nhật Bản và Trung Quốc đều có những mặt mạnh và hạn chế riêng. Tuy nhiên, không nghi ngờ gì các khoản tài trợ của cường quốc số 2 thế giới sẽ giúp nhiều quốc gia chuyển đổi kinh tế ở quy mô lớn.

Nhật Bản không thể cạnh tranh với Trung Quốc về quy mô các khoản tiền tài trợ do khó khăn kinh tế nội tại, nguồn tài chính hạn chế và dân số gìa. Vậy nhưng, chất lượng các khoản trợ vay, viện trợ không hoàn lại của Nhật Bản – ngày càng được khẳng định tiếng tăm trong hơn 60 năm qua, sẽ là một nguồn lực bổ sung giá trị nhằm đảm bảo sự phát triển cân bằng tại khu vực.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Nhật Bản, đóng góp, sự phát triển cân bằng, ASEAN