Vào những ngày đầu, chế độ thương mại quốc tế mà Mỹ và các đồng minh lập ra sau Thế Chiến II có khá ít số thành viên là những nước kém phát triển. Trong những thập kỷ đầu tiên, những nước thành viên đang phát triển trong Hiệp định Chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) -tiền thân của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) – hầu như đều sở hữu quy mô kinh tế khá nhỏ, không giữ vai trò quan trọng trong nền thương mại, và ít tham gia vào các cuộc đàm phán thương mại đa phương.
Trong giai đoạn những năm 1960 và 1970, các quốc gia phát triển đã chủ động mở rộng ưu đãi tiếp cận thị trường cho các nước nghèo hơn nhằm thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Khi những “quốc gia công nghiệp hóa mới” của Châu Á, cùng với Brazil, Ấn Độ, Mexico, Nam Phi và nhiều nước khác thành công trong việc đạt tốc độ tăng trưởng nhanh hơn và trở thành những nhà xuất khẩu lớn, những tranh luận đã nổ ra xung quanh việc nên dành cho các nước đang phát triển “các biện pháp đối xử ưu đãi và phân biệt” bao nhiêu là phù hợp.
Đầu năm nay, các nhà đàm phán Mỹ đã trình một đề xuất kêu gọi WTO bắt buộc các nền kinh tế đang phát triển nhanh và bùng nổ – như Ấn Độ, Trung Quốc, và những thành viên khác trong G20 – phải tuân thủ những quy tắc tương tư như những gì áp dụng cho các quốc gia công nghiệp hóa tiến bộ.
Đầu năm 2014, Liên minh Châu Âu đã quyết định không cho phép những quốc gia có thu nhập trên trung bình được tham gia Chương trình Ưu đãi Thuế quan Phổ cập (GSP). Hầu hết các nước phát triển, bao gồm Mỹ, đều có những chương trình GSP của riêng mình, nhằm cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan đối với những mặt hàng nhập khẩu nhất định từ các nước đang phát triển, nhưng những chương trình này thường khác nhau trong cách đánh giá tiêu chí để nhận ưu đãi.
Việc “tốt nghiệp” khỏi những chương trình ưu đãi thương mại và đối xử phân biệt của WTO được xem là cột mốc của sự phát triển thành công. Tuy nhiên, tốt nghiệp cũng đi kèm với những phí tổn – cụ thể là, hàng hóa xuất khẩu của các nước đang phát triển sẽ phải đối mặt với những mức thuế quan cao hơn. Và vì không có một tiêu chí quốc tế rõ ràng nào về thời hạn và quy trình tốt nghiệp, nên đây vẫn còn là một vấn đề tranh cãi thường xuyên giữa các nước cho và nhận đối xử ưu đãi.
Vì sao Ấn Độ bị rơi vào tầm ngắm của Trump
Ấn Độ, một trong những thành viên đời đầu của chế độ thương mại quốc tế, đang là minh chứng cho những câu hỏi khó xung quanh vấn đề ưu đãi thương mại dành cho các nước đang phát triển. Nước này đứng thứ 10 trong danh sách các nước xuất khẩu sang Mỹ, và một điều quan trọng với Trump, là Ấn Độ có thặng dư thương mại lớn với Mỹ. Xét theo đề xuất mới đây của Mỹ lên WTO, Ấn Độ sẽ không còn được hưởng đặc quyền “đối xử đặc biệt và phân biệt”.
Tuần trước, chính quyền Trump tiếp tục làm căng vấn đề. Họ thông báo với Quốc hội rằng chính phủ sẽ chấm dứt việc cho Ấn Độ hưởng ưu đãi thương mại với Mỹ. Một số mặt hàng xuất khẩu nhất định của Ấn Độ sẽ không còn được miễn thuế khi đến Mỹ. Chính phủ Mỹ cũng chấm dứt cấp ưu đãi tiếp cận thị trường cho Thổ Nhĩ Kỳ.
Theo những điều khoản trong chương trình GSP của Mỹ, các nước khi đạt đến trình độ thu nhập cao, theo định nghĩa của Ngân hàng Thế giới, sẽ không còn được hưởng đối xử ưu đãi tại thị trường Mỹ. Tuy nhiên, Nhà Trắng được tự ý quyết định việc loại bỏ những quốc gia mà họ cho là đã trở nên phát triển, hoặc những sản phẩm cụ thể của nước xuất khẩu mà chính phủ cho là đã đủ sức cạnh tranh.
Mặc dù Mỹ không cứng rắn như Châu Âu khi áp dụng cơ chế tự động ngừng ưu đãi cho các quôc gia có thu nhập trên trung bình, nhưng thay vào đó, Mỹ áp dụng một cơ chế xử lý phi thể thức với các nước xuất khẩu đã đạt đến trình độ thu nhập cao và phát triển (chẳng hạn như với Hàn Quốc và Đài Loan vào những năm 1980). Vậy nên không có gì quá bất ngờ khi Thổ Nhĩ Kỳ, một quốc gia có thu nhập trên trung bình (thu nhập bình quân đầu người trên 10.000 USD), không còn được hưởng ưu đãi.
Tại sao lại là Ấn Độ?
Ngược lại, Ấn Độ vẫn là một quốc gia có thu nhập dưới trung bình, với mức thu nhập bình quân đầu người chỉ bằng một phần năm Thổ Nhĩ Kỳ. Vậy tại sao lại là Ấn Độ? Là một nước xuất khẩu tương đối lớn và hưởng lợi nhiều nhất từ chương trình GSP của Mỹ, nhưng Ấn Độ vẫn đang áp dụng một hệ thống chính sách thương mại khá đậm chất chủ nghĩa bảo hộ.
Cuộc điều tra của chính quyền Trump về điều kiện hưởng GSP của Ấn Độ bắt nguồn từ những phàn nàn trong ngành sản xuất sữa và thiết bị y học của Mỹ về những rào cản nhập khẩu của Ấn Độ. Theo những điều khoản quy định của GSP, doanh nghiệp Mỹ đã khiếu nại rằng Ấn Độ không tạo điều kiện tiếp cận thị trường một cách công bằng và hợp lý.”
Khi đánh giá điều kiện hưởng ưu đãi thương mại của Ấn Độ, vẫn còn nhiều tranh luận xung quanh việc liệu sự thành công trong xuất khẩu của Ấn Độ có bù được cho mức thu nhập bình quân thấp và tỷ lệ người thuộc diện nghèo khổ cao. Tuy nhiên, lý do chính khiến chính quyền Trump rút lại ưu đãi thương mại không phải là vì Ấn Độ quá cạnh tranh, mà vì họ không tạo cơ hội tiếp cận thị trường thỏa đáng cho các nhà xuất khẩu Mỹ.
Tuy nhiên, ý tưởng đằng sau chương trình GSP là nhằm tạo ra lợi thế nhất định cho các nước đang phát triển bằng những ưu đãi thương mại một chiều, mà không đòi hỏi họ phải đánh đổi bằng cách mở cửa thị trường kém phát triển của mình. Cách tiếp cận của chính quyền Trump, khi biến những điều kiện không ràng buộc trước đây thành bắt buộc nước đối tác phải “tạo cơ hội tiếp cận thị trường công bằng và thỏa đáng”, là đi ngược với ý tưởng ban đầu của chương trình GSP.
Tệ hơn, tiêu chuẩn này thật không rõ ràng và tùy tiện, và nó có thể tạo ra sự bất ổn to lớn cho các nhà xuất nhập khẩu và nhà đầu tư, và làm giảm tính hiệu quả của chương trình GSP của Mỹ.
Vốn đã trở thành một thông lệ dưới thời Tổng thống Trump, chính phủ của ông có thể sẽ dùng chiến thuật đe dọa áp thuế để buộc Ấn Độ chấp thuận những yêu cầu của Mỹ và mở cửa thị trường Ấn Độ. Tháng 11 năm ngoái, chính quyền Trump đã rút lại ưu đãi thương mại dành cho 75 triệu USD hàng hóa xuất khẩu từ Ấn Độ, sử dụng điều khoản giới hạn năng lực cạnh tranh đối với sản phẩm cụ thể, được quy định trong quy chế GSP. Mỹ đã áp dụng điều khoản trên mặc dù tác động của sản phẩm cụ thể ấy nằm dưới ngưỡng tối thiểu và Ấn Độ vẫn có thể tiếp tục được hưởng ưu đãi.
Quy định yêu cầu Nhà Trắng phải thông báo cho Quốc hội 60 ngày trước khi áp dụng những thay đổi trong điều kiện GSP. Nếu nó được thông qua, Ấn Độ sẽ không còn được hưởng ưu đãi GSP vào đầu tháng 5, và thuế quan sẽ tăng lên đáng kể đối với 6 tỷ USD hàng nhập khẩu từ Ấn Độ. Đây chỉ là một tỷ lệ nhỏ trong tổng giá trị nhập khẩu của Mỹ, nhưng nó chiếm hơn 10% trong 50 tỷ USD giá trị xuất khẩu từ Ấn Độ sang Mỹ - chưa tính đến các ngành dịch vụ.
Nguồn: Business Insider
Từ khóa: Chủ nghĩa bảo hộ, tự do thương mại, chiến tranh thương mại, GSP, rào cản phi thuế quan
