Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Những liên kết về an ninh và thương mại khiến Đông Nam Á trở thành một lựa chọn hiển nhiên

Tháng trước, vào cuối buổi hội nghị giữa Australia và lãnh đạo Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) tại Sydney, Thủ tướng Australia Malcolm Turnbull đã điểm lại những thay đổi tổng thể đang diễn ra trong khu vực.

Phát biểu tại một cuộc họp báo cùng với Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long vào ngày 18 tháng 3, ông Turnbull, người đứng đầu Đảng Tự do Úc cho biết: “Hội nghị này diễn ra vào một thời điểm quan trọng trong lịch sử. Những thay đổi trong khu vực đang diễn ra với quy mô và tốc độ hoàn toàn không có tiền lệ”

Đây là lần đầu tiên mà một hội nghị thượng đỉnh giữa các lãnh đạo ASEAN được tổ chức tại Australia, quốc gia vốn không phải là thành viên của khối ASEAN. “An ninh” và “thịnh vượng” là những chủ đề chính của hội nghị lần này, và hai biểu ngữ ấy đã được lập lại nhiều lần xuyên suốt “Bản tuyên bố Sydney”, được công bố vào cuối hội nghị.

Tuy nhiên, những ý nghĩa ẩn giấu đằng sau sự kiện này, dù không được in ra giấy, nhưng những người tham dự vẫn có thể dễ dàng nhận ra: Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc đang tranh giành sự ảnh hưởng tại khu vực Châu Á-Thái Bình Dương, Australia cần tìm ra những đối tác mới để đảm bảo duy trì “an ninh” và “thịnh vượng” cho tương lai đất nước họ.

Graeme Dobell, một cộng sự của Viện Chính sách Chiến lược Australia tại Canberra, cho biết việc Australia vươn tới khối ASEAN là “cách mà chúng tôi bảo vệ và duy trì những lợi ích trong khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương, nơi mà những cơ hội có vẻ đang dần hạn hẹp và áp lực đang ngày càng gia tăng”.

Vì nhiều lý do, chính phủ Canberra phải tập trung những nỗ lực của mình cho khối ASEAN để mở rộng mạng lưới quan hệ hữu nghị và đối tác. 10 nền kinh tế ASEAN, nếu xem là một khối thống nhất, sẽ chiếm khoảng 100 tỷ đô là Australia (76,9 tỷ USD) giá trị thương mại với Australia trong năm tài khóa 2016.

Chính phủ Canberra cũng duy trì quan hệ hợp tác quân sự thân thiết với nhiều nước ASEAN, bao gồm Indonesia, Singapore và đặc biệt là Philippines – quốc gia từng được Lực lượng Quốc phòng Úc (ADF) hỗ trợ tiêu diệt phiến quân IS trên đảo Mindanao.

Giữa một bối cảnh bất ổn ngày càng gia tăng trong khu vực, do Mỹ và Trung Quốc liên tục tranh giành sự ảnh hưởng, tầm quan trọng của khối ASEAN đối với Australia cũng tăng thêm.

Ông Dobell nói :“Australia đã bắt đầu hiểu rõ hơn về lập trường của khối ASEAN – khối này không muốn bị ép buộc phải lựa chọn giữa Mỹ và Trung Quốc.”

Mặc dù không có môi đe dọa rõ ràng nào rằng Mỹ sẽ từ bỏ mối quan hệ thân thiết lâu năm với Australia, giới quan sát cho biết Australia một ngày nào đó sẽ phải lựa chọn giữa đồng minh quân sự lớn nhất và đối tác thương mại lớn nhất của họ. Graham Allison, tác giả cuốn "Destined for War: Can America and China Escape Thucydides's Trap?," nhận xét rằng sự trổi dậy của Trung Quốc sẽ buộc các nước Châu Á có quan hệ thân thiết với Mỹ phải tái cân nhắc.

Ông Allison nói: “Giàu có và rộng lượng, hay nền kinh tế đế quốc – gọi nó bất cứ từ nào bạn muốn - nhưng có một sự thật là: Mạng lưới kinh tế của Trung Quốc đang lan tỏa đến toàn cầu, làm thay đổi cân bằng quyền lực quốc tế theo một cách mà khiến cho những động minh thậm chí là lâu năm của Mỹ tại Châu Á cũng phải nghiên mình khỏi nước Mỹ và hướng về Trung Quốc”.

“Không có người chiến thắng”

Những quan ngại như thế cũng đang tăng lên, cùng lúc với những căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Trong bản Chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) phát hành vào tháng 12 năm ngoái, Mỹ nói rằng Trung Quốc và Nga đang “thách thức sức mạnh của Mỹ” – hoàn toàn đối lập với những gì từng ghi trong bản NSS năm 2010, tuyên bố rằng Mỹ đang “xây dựng mối quan hệ sâu sắc và hiệu quả hơn” với hai quốc gia này.

Vào thời điểm đó, chính quyền ông Obama đang theo đuổi chủ trương “xoay trục sang Châu Á”, như là một chiến lược tái tập trung kinh tế và ngoại giao vào khu vực Châu Á-Thái Bình Dương. Từ năm 2011, nhằm hướng sự chú ý ra khỏi các cuộc trổi dậy và nội chiến tại Ai Cập, Libya và Syria, chiến lược xoay trục Châu Á của Mỹ đã tiến đến một bước ngoặc mới với Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương, một hiệp định thương mại giữa Mỹ và 11 quốc gia khác trên vành đai Thái Bình Dương, trong đó có Australia.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bỏ rơi hiệp định TPP ngay khi vừa bước vào Nhà Trăng, và trong những tuần gần đây, ông đã tuyên bố một loạt những chính sách áp thuế mới, được xem là phát bắn đầu tiên cho một cuộc chiến tranh thương mại.

Nhờ vào hoạt động xuất khẩu nguyên liệu sang thị trường đang bùng nổ của Trung Quốc, Australia, không giống như những nền kinh tế phát triển khác, đã trải qua một quá trình tăng trưởng kinh tế đều đặng từ năm 1991 đến nay. Trong giai đoạn một phần tư thế kỷ này, Australia cũng đã vượt qua những cuộc khủng hoảng tài chính quốc tế năm 1997-1998 và 2007-2009 mà gần như không hề bị tổn thương.

Tuy nhiên, vào ngày 1/3/2018, chỉ không đầy một tuần sau khi Thủ tướng Turnbull gặp Trump tại Nhà Trắng, nước Mỹ đã tuyên bố áp dụng mức thuế 25% lên thép nhập khẩu và 10% lên nhôm nhập khẩu – làm dấy lên mối quan ngại tại Australia về những hệ quả liên đới có thể xảy ra cho nước này.

Mặc dù những biện pháp trên sẽ không ảnh hưởng trực tiếp tới Australia, các đối tác thương mại lo ngại rằng Mỹ có thể khơi mào cho một vòng xoáy áp thuế lần nhau giữa các quốc gia, làm suy yếu hoạt động thương mại xuyên biên giới. Chia sẽ với các phóng viên tại Sydney, Bộ trưởng Thương mại Australia Steven Ciobo cho biết “sự quan ngại của tôi vẫn là, tiếp sau những hành động như vầy, chúng ta sẽ phải chứng kiến những biện pháp trả đũa lẫn nhau giữa các nền kinh tế quan trọng”.

Liên minh Châu Âu đã đáp trả bằng một lời đe dọa áp thuế lên hàng nhập khẩu Mỹ, và đã được tạm thời rút lại sau khi Mỹ đồng ý ra soát và dành cho phía Châu Âu quyền được miễn trừ.

Kể từ khi ấy, Trung Quốc và Mỹ đang liên tục đe dọa lẫn nhau bằng những mức thuế. Người ta hi vọng rằng đây chỉ đơn thuần là chiến thuật của Trump nhằm buộc Trung Quốc thỏa hiệp quyền tiếp cận thị trường cho các công ty Mỹ. Shane Oliver, một nhà kinh tế học tại AMP Capital nhận xét, Mỹ có thể đang cố gắng sao chép chiến thuật mà họ dùng để đàm phán với Hàn Quốc – quốc gia này đã dành cho Mỹ thêm một số nhượng bộ nhằm giữ lại một hiệp định tự do thương mại với Mỹ, vốn bị Trump chê bai dữ dội. Ông Oliver nói “có thể là Tổng thống Trump đang thử nghiệm một vài chiêu trong nghệ thuật đàm phán của ông”, dẫn lại một quyển sách do Trump viết năm 1987.

Tuy vậy, các doanh nghiệp Australia vẫn lo ngại. Bất kể có là chiến thuật hay không, xu hướng tăng thuế sẽ lan rộng, và có thể bị mất kiểm soát, và các chuỗi sản xuất đa quốc gia sẽ bị suy yếu.

Angus Armour, giám đốc điều hành tổ chức Australian Institute of Company Directors cho biết: “Rủi ro đang tăng lên, và hi vọng rằng các bên liên quan sẽ sớm nhận ra rằng không có ai giành được chiến thắng từ những xung đột thương mại”.

Alan Oppenheim, giám đốc điều hành công ty dược Ego Pharmaceuticals – một công ty của Úc đã kinh doanh tại khu vực Đông Nam Á từ những năm 1960 đến nay – nhận xét: “Ngày nay, thị trường toàn cầu là một mạng lưới phức tạp, cấu thành từ hoạt động giao dịch các loại thành phẩm, phụ kiện, ý tưởng và nhiều dạng khác. Tôi không nghĩ rằng có một quốc gia nào có thể dự đoán chính xác những hệ quả từ bất kỳ sự thay đổi trong một dòng thuế quan, chứ đừng nói là thay đổi trong nhiều dòng thuế”.

Các nhà xuất khẩu Australia luôn mong muốn các quốc gia trong khu vực chon giải pháp cắt giảm các rào cản thuế quan, như xu hướng của các hiệp định tự do thương mại gần đây, nhằm thúc đẩy hoạt động kinh doanh.

Bà Anita Poddar, trưởng bộ phần truyền thông của Wine Australia, một cơ quan nhà nước, cho biết “Hoạt động xuất khẩu rượu tại Úc đang hưởng lợi từ các điều khoản thương mại cải tiến, là kết quả từ các hiệp định thương mại đạt được trong những năm vừa qua với Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.”

Khi mà Mỹ đang cố làm mờ đi những lợi ích hào nhoáng từ việc mở cửa thương mại và thị trường tự do, thì tại Trung Quốc, nơi mà sự quản lý của chính phủ cho thấy hoàn toàn không gây ảnh hưởng đến khả năng tăng trưởng kinh tế, lại đang định vị mình trở thành người bảo vệ của thị trường tự do toàn cầu.

Tháng 1 năm nay, tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Thụy Sĩ, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình đã tuyên bố: “Chúng ta cần phải hướng đến xây dựng một kinh tế toàn cầu rộng mở. Không ai có thể giành chiến thắng trong một cuộc chiến tranh thương mại.” Và ông đã lập lại luận điểm này trong những phát biểu vào tuần vừa qua tại Diễn đàn Châu Á Bác Ngao.

Phát biểu này đã đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng của Trung Quốc và cấu trúc của hệ thống thương mại toàn cầu kể từ sau chiến tranh.

Trong một bài đăng mới đây trên trang Survival, Hal Brands, giáo sư tại trường đại học Johns Hopkins khoa Nghiên cứu quốc tế, viết rằng: “Thật đáng chú ý khi mà Trung Quốc – một quốc gia có nền kinh tế phi thị trường, phi tự do, và có lẽ từng là mối đe dọa lớn nhất đến trật tự thương mại thế giới – lại đang trở thành người lãnh đạo của hệ thống thương mại tự do mà Mỹ từng gầy dựng”.

Khi mà giá trị thương mại đa phương Úc-Trung Quốc ngày càng tăng, người Úc cũng ngày càng lo ngại về những ảnh hưởng chính trị từ Trung Quốc. Cơ quan tình báo Australia, với tên gọi tắt là ASIO, báo cáo rằng năm 2017, có những chính phủ nước ngoài giấu tên đang “bí mật tìm cách chi phối tư tưởng của các thành viên trong những tổ chức công chúng, truyền thông và quan chức chính phủ Australia, nhằm đạt được các mục đích chính trị của nước họ”.

Không nói cũng biết báo cáo này đang ám chỉ Trung Quốc. Báo cáo của ASIO cũng dẫn lại những cảnh bảo trong quyển “Cuộc xăm lăng thầm lặng: Ảnh hưởng của Trung Quốc tại Australia” của tác giả Clive Hamilton, một quyết sách vừa bị Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho là “xuyên tạc với ý đồ xấu”.

Ngày 10 tháng 4, Thủ tướng Turnbull đã cảnh báo Trung Quốc về việc xây dựng những căn cứ quân sự gần Australia, sau khi một tờ báo địa phương báo cáo rằng Bắc Kinh đã thương lượng với quốc gia Vanuatu để thiết lập căn cứ quân sự tại khu vực Nam Thái Bình Dương. Ông cho biết, những căn cứ quân sự của nước ngoài tại khu vực quần đảo Thái Bình Dương có thể tạo ra “mối quan ngại sâu sắc”. Cả Vanuatu và Trung Quốc đều bác bỏ báo cáo này.

“Không dễ để kinh doanh tại Châu Á”

Tại hội nghị thượng đỉnh ở Sydney, Tổng thống Joko Widodo của Indonesia, quốc gia thành viên lớn nhất của ASEAN, luôn có vẻ ủng hộ ý tưởng Australia gia nhập khối ASEAN. Tổng giá trị sản phẩm quốc nội (GDP) của ASEAN hiện tại là 2,5 ngìn tỷ USD, nếu Australia gia nhập, giá trị này sẽ tăng thêm 1,3 nghìn tỷ USD, tương đương tăng hơn 50%.

Tuy vậy, mặc cho thái độ ủng hộ của ông Widodo dành cho nước chủ nhà, Indonesia và Australia hiện vẫn đang phải vất vả hoàn tất một hiệp định tự do thương mại song phương. Thực tế, vẫn có những giới hạn khiến Australia khó thắc chặc quan hệ kinh tế với khu vực Đông Nam Á.

Mặc dù hoạt động thương mại tăng cao, nhưng đầu tư vẫn ở mức thấp. Một báo cáo năm 2015 của văn phòng PwC tại Australia phát hiện rằng chỉ có 9% doanh nghiệp Australia đang hoạt động tại Châu Á, và trong số 91% doanh nghiệp còn lại, có đến 65% không định sẽ thay đổi cách nhìn của mình dành cho Châu Á trong 2 đến 3 năm tới”.

PwC cho biết “Australia đã đầu tư vào New Zealand nhiều hơn tất cả các nước ASEAN cộng lại”.

Dựa trên báo cáo của PwC, có thể thấy các doanh nghiệp Australia xem việc kinh doanh tại những quốc gia không sử dụng tiếng Anh này là năm ngoài vùng an toàn của họ. Ông Oppenheim của công ty Ego Pharmaceuticals nhận xét: ”có thể nói Châu Á là một khu vực “khó khăn”, khối ASEAN là một tiểu khu vực nằm trong Châu Á, với 10 quốc gia có đặt tính thậm chị còn đa dạng hơn”.

Tuy vậy, mặc dù các công ty Australia có vẻ miễn cưỡng không muốn tham gia vào khu vực Đông Nam Á, phần đông các công ty đã thiết lập chi nhánh tại khu vực này. Phòng thương mại Australia-ASEAN báo cáo vào tháng 3 rằng, trong số các doanh nghiệp Australia đang hoạt động tại Đông Nam Á, 62% cho biết “họ đã mở rộng phạm vi hoạt động thương mại và đầu tư tại khu vực trong hai năm qua”.

Có những dấu hiệu cho thấy ngày càng có nhiều công ty Australia tìm cách mở rộng kinh doanh vào các nước láng giềng. Ông Armour của tổ chức AICD cho biết ngày càng có nhiều doanh nhân Australia tham dự các khóa đào tạo hướng dẫn cách làm việc tại thị trường Châu Á.

Năm 2017, Bộ Thương mại Australia đã triển khai một “tấm đệm” giúp hỗ trợ các doanh nghiệp Australia tìm cách đặt chân vào thị trường khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ tại tại Singapore. Tuy nhiên, Bộ Thương mại đã từ chối phản hồi khi được hỏi liệu họ có dự định mở rộng kế hoạch này sang các thành phố khác trong khu vực Đông Nam Á, nơi mà hoạt đồng đầu tư không diễn ra thuận lợi như tại Singapore.

Trong dài hạn, Australia có lẽ cần phải thắc chặc quan hệ sâu hơn với Đông Nam Á. Từ năm 2014 đến nay, đã có hơn 13.500 sinh viên Úc học tập tại các nước ASEAN thông qua chương trình New Colombo Plan của chính phủ, nghĩa là trong thập niên tiếp theo, các doanh nghiệp Australia sẽ có thể sử dụng một đội ngũ nhân lực mới có kinh nghiệm làm việc tại khu vực này.

Frank Bongiorno, một nhà sử học tại Đại học Quốc gia Australia cho biết nhận thức của quốc gia về khu vực Châu Á đã thay đổi từ những năm 1970, khi mà Australia đón chào nhiều người nhập cư hơn trong khu vực Châu Á.

Cuộc điều tra dân số vào năm 2016 ghi nhận có gần 900.000 người được khảo sát có quê hương là một trong 10 nước thành viên ASEAN.

Ông Bongiorno cho biết: “Hiện nay, ngày càng có nhiều người Úc di chuyển sang Châu Á. Nhiều người đang làm việc tại đây, hoặc tiến hành kinh doanh thường xuyên trong khu vực. Châu Á hiện tại cũng có một tỷ lệ lớn người nhập cư từ Australia – nhiều hơn rất nhiều so với những năm 1980”.

Tuy vậy, kể cả khi những liên kết trong kinh doanh có tăng lên và những khác biệt về văn hóa dần mất đi, Australia cũng không thể kỳ vọng sẽ có thể thiết lập một liên minh vững chắc với khối khu vực đa dạng này.

Đông Nam Á là nơi sinh sống của 638 triệu người, theo nhiều tôn giáo khác nhau như Hồi giáo, Phận giáo, Thiên chúa giáo, và các quốc gia tại đây có những hệ thống chính trị và kinh tế rất khác nhau. Việt Nam và Lào là những quốc gia chỉ có một đảng. Thái Lan thì theo chế độ quân chủ. Philippines và Indonesia thì theo chế độ độ bầu cử dân chủ. Singapore là một cửa ngõ về thương mại và đầu tư cho khu vực, và là một trong những quốc gia có GDP bình quân đầu người cao nhất thế giới. Trong khi đó, Myanmar và Campuchia lại gần như ở dưới đáy của danh sách thứ hạng GDP bình quân đầu người.

Và khi mà Australia đang phải đứng giữa sự lôi kéo của Mỹ và Trung Quốc, thì tổ chức ASEAN cũng đang bị phân hóa rất mạnh mẽ, một số quốc gia trong khối này rất thân thiết với Trung Quốc, chẳng hạn như Lào và Campuchia. Trong khi Thái lan và Philippines là những đồng minh thân thiết với Mỹ.

Những khác biệt này cho thấy Australia sẽ không thể kỳ vòng vào việc thiết lập một liên minh vững chắc với ASEAN để giảm bớt sự ảnh hưởng từ các cường quốc.

Ông James Laurenceson, phó giám đốc Viện Quan hệ Australia-Trung Quốc tại Đại học Kỹ thuật Công nghệ Sydney cho biết: “Điều quan trọng là Australia cần nhận thức rõ những khác biệt trong chiến lược ngoại giao của từng nước ASEAN. Sẽ là ngây thơ khi nghĩ rằng chúng ta có thể thuyết phục cả một khối ASEAN cùng ủng hộ kế hoạch của Australia.”

Nguồn: Asia Nikkei

Từ khóa: ASEAN, hội nhập, toàn cầu hóa, chiến tranh thương mại, Australia-ASEAN