Nghịch lý của những làn sóng phản đối toàn cầu hóa

toancauhoa29032018

Hiện tại, những quốc gia từng bỏ ra 70 năm để xây dựng các thể chế đa phương và đặt nền tảng cho các quy tắc thương mại toàn cầu lại đang ráo riết tìm cách xóa bỏ chúng. Tuy nhiên, song song với đó, tiến trình hội nhập trong lĩnh vực tài chính vẫn tiếp tục diễn ra và không có dấu hiệu nào cho thấy sự phản đối từ chính phủ các nước.

Hầu hết các nhà kinh tế học đều ca ngợi những lợi ích của tiến trình hội nhập toàn cầu trong những lĩnh vực “thực tế” – bao gồm dòng chảy tự do xuyên biên giới của hàng hóa, nhân công và các loại kỹ thuật công nghệ. Nhưng họ lại không chắc chắn khi nói về hội nhập toàn cầu trong lĩnh vực tài chính, đặt biệt là đối với dòng chảy ngắn hạn của những “dòng tiền nóng”. Làn sóng phản đối toàn cầu hoá hiện nay chủ yếu tập trung vào vấn đề hội nhập trong những lĩnh vực “thực tế” - và gần như không đề cập đến người anh em song sinh của nó là lĩnh vực tài chính.

Mới đây, xu hướng chống lại tiến trình hội nhập toàn cầu đã được bộc lộ rõ nhất qua việc chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump áp dụng các chính sách bảo hộ thương mại đơn phương, cụ thể là nhắm vào Trung Quốc. Ở cả Hoa Kỳ và Châu Âu, những làn sóng phản đối người nhập cư cũng phát triển mạnh mẽ. Rất nhiều quốc gia đang chuẩn bị áp những loại thuế mới lên những công ty công nghệ có quy mô lớn hoặc có nhiều sức ảnh hưởng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh này, sự vắng mặt của chỉ một luồng hơi phản đối hội nhập tài chính là điều lạ thường. Suy cho cùng, dòng chảy tài chính có vẻ gây ra rất nhiều rắc rối hơn cả cho các nền kinh tế giàu có cũng như các nước nghèo trong vòng 40 năm trở lại đây. Và những tổn thất của nó thì đã quá rõ ràng: các tổ chức như Quỹ Tiền tệ Quốc tế từng nhấn mạnh chúng, và đưa ra cảnh báo cho xu hướng ủng hộ mở cửa tài chính gần đây tại các nước.

Sự ít phản đối dành cho hội nhập tài chính có thể đang phản ánh bề nổi của một vấn đề - hay có lẽ chính xác hơn là một câu chuyện, đó là: khi nói về hội nhập toàn cầu trong những lĩnh vực “thực tế”, người ta dễ dàng xác định ra được những kẻ đắc lợi và những nạn nhân; còn về hội nhập trong lĩnh vực tài chính, việc xác định người thắng và kẻ thua là khó khăn hơn.

Khi bàn về thương mại tự do. Xét một cách tổng thể thì nó có rất nhiều lợi ích. Nhưng những ảnh hưởng bất lợi từ nó cũng là điều không thể chối cãi, rất dễ để biết được ai là người chịu thiệt (chẳng hạn như lực lượng công nhân của đất nước tiến bộ phải làm việc trong các ngành ít tạo ra giá trị gia tăng như thép) và ai là người gây ra tổn thất (các nước đang phát triển, đang sản xuất và xuất khẩu các mặt hàng tương tự với giá rẻ hơn). Kẻ thua cuộc có thể chỉ là những thành phần nhỏ, nhưng họ có thể tập hợp lại để tạo ra tiếng nói và tối đa hoá quyền lực, nhất là khi những người này tập trung theo vùng địa lý.

Tương tự như vậy, việc di cư cũng có rất nhiều lợi ích. Nhưng dưới quan điểm của những người bị ảnh hưởng, tình trạng này tạo ra những tổn thất đáng kể. Những người bị ảnh hưởng rõ ràng nhất bao gồm lực lượng người lao động trong nước đang (hoặc tin rằng họ đang) bị ảnh hưởng bởi sự cạnh tranh từ những người di cư, hoặc những người dân cảm thấy rằng cuộc sống và phúc lợi của họ đang bị đe doạ. Người ta không quan tâm liệu những lời cáo buộc mang tính chủ quan này có đúng hay không; chúng hợp thành một câu chuyện rõ ràng và thuyết phục, trong đó những người nhập cư được diễn tả như những kẻ cơ hội. Những câu chuyện như vậy, như chúng ta đã thấy, đã trở thành một công cụ huy động sự ủng hộ rất hiệu quả cho các chính trị gia.

Tất nhiên, khủng hoảng tài chính – chẳng hạn như những gì diễn ra ở Mỹ Latinh vào đầu những năm 80, ở Đông Á cuối những năm 90, ở Đông Âu cuối những năm 2000 và ở châu Âu vào những năm 2010 – đều có những nạn nhân rõ ràng: những người mất việc làm, nhà cửa và cả tiền tiết kiệm hưu trí. Thế nhưng không dễ để chỉ ra ai phải chịu trách nhiệm.

Trong quá khứ - vào thời Trung Cổ - trách nhiệm thường được quy cho các ngân hàng. Tuy nhiên, nguồn gốc của những “dòng tiền nóng” ngày này lại không dễ dàng xác định được. Các quỹ đầu cơ, quỹ tương hổ, công ty quản lý quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, và quỹ đầu tư quốc gia thường vận hành trên toàn cầu, dưới quyền hạn hợp pháp và đó là điều mà W. Somerset Maugham từng diễn tả như là “nơi có nhiều nắng cho những người cần bóng râm.”

Ngay cả khi có thể dễ dàng xác định người cho vay, họ cũng không thể bị đổ lỗi cho toàn bộ trách nhiệm. Giao dịch tài chính luôn còn bao gồm người mượn, và, khác với những công nhân thép bị tạm cho thôi việc, những người mượn (bao gồm cá nhân hoặc quốc gia) hiếm khi là nạn nhân vô tội. Trong rất nhiều trường hợp, những người vay mượn được một số tiền lớn là do lừa dối người cho vay hoặc dựa vào các mối quan hệ chính trị, giống như người bạn thân của cựu Tổng thống Indonesia Suharto đã từng làm.

Trong khi câu chuyện bề nổi miêu tả những thủ phạm cụ thể đã làm cho hội nhập trong những lĩnh vực “thực tế” – mặc cho các lợi ích tổng thể rõ ràng – khó có thể duy trì, thì sự thiếu cảnh giác của cộng đồng thế giới về lĩnh vực tài chính, đang giúp cho tiến trình hội nhập tài chính tiếp tục không bị suy yếu. Điều này làm cho thế giới đi theo thể loại hội nhập ít tốt đẹp hơn và nguy hiểm hơn rất nhiều.

Để thay đổi tình trạng này đòi hỏi 2 cách phản ứng. Thứ nhất, nhằm tạo ra sự ủng hổ cho tiến trình hội nhập “thực tế”, các nhà lập pháp thiết lập những hệ thống phúc lợi xã hội hiệu quả để bảo vệ những người thua cuộc, đồng thời nhấn mạnh những lợi ích tổng thể mà tiến trình hội nhập này mang lại. Các chính phủ cần có những hành động ngăn chặn những kẻ đắc lợi – ví dụ như các doanh nghiệp và quốc gia trơ trẽn đánh cấp tài sản trí tuệ, bất kể những tổn thất tiềm năng.

Thứ hai, cùng lúc đó, các nhà lập pháp cần hoàn thành công việc quản lý hội nhập tài chính tốt hơn – đây là nhiệm vụ có nhiều thách thức hơn cả, bởi vì không có cử tri chính trị nào thực sự nhận thức đúng về việc này. Bởi bản chất mờ mịt, và gần như hão huyền của tài chính khiến nó dễ dàng tránh khỏi sự giám sát. Nhiệm vụ chế ngự nó là rất khó khăn. Nhưng chúng ta bắt buộc phải làm điều này.

Nguồn: Project-Syndicate

Từ khóa: hội nhập tài chính, toàn cầu hóa, khủng hoảng kinh tế, tự do thương mại, chủ nghĩa bảo hộ