Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Hệ thống thương mại quốc tế đang ở ngã tư đường. Trong khi Vòng đàm phán Doha của WTO vẫn đang trong tình trạng bế tắc thì các nguyên tắc thương mại mới đang được kêu gọi điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế, ví dụ như việc mở rộng chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs). Điều này đồng nghĩa rằng lần đầu tiên kể từ khi WTO được thành lập vào năm 1995, chủ nghĩa khu vực đang nổi trội hơn so với chủ nghĩa đa phương với sự hiện diện đồng thời của 3 khuôn khổ đàm phán cấp khu vực. Với thực tế này, Trung Quốc phải xem xét lại cách tiếp cận của mình đối với những thỏa thuận thương mại đang đàm phán.

Trong nước, chính sách tăng trưởng dựa vào xuất khẩu của Trung Quốc phải đối mặt với thách thức chưa từng có khi nhu cầu tiêu thụ trên toàn cầu suy yếu. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đã tấn công vào các nước phát triển, các thị trường xuất khẩu chủ lực của Trung Quốc. Sự phục hồi của kinh tế Mỹ là tín hiệu tích cực cho các nhà xuất khẩu Trung Quốc nhưng hàng loạt thách thức đang cản trở sự phục hồi của kinh tế châu Âu. Tỷ trọng xuất khẩu trong GDP của Trung Quốc đã giảm từ mức kỷ lục 35% vào năm 2007 xuống 23,3% năm 2013 và tiếp tục giảm. Như vậy, hậu khủng hoảng rõ ràng xuất khẩu đã không còn là động lực của kinh tế Trung Quốc.

Các số liệu chính thức cho thấy tăng trưởng của Trung Quốc trong năm 2014 là 7,4% - con số thấp nhất từ thập niên 90. Sự suy thoái này có thể có lợi cho Trung Quốc trong dài hạn nếu nó được sử dụng như một công cụ để thay đổi mô hình tăng trưởng. Mô hình mới đòi hỏi sự thay đổi đối với chính sách trong nước lẫn chính sách thương mại nước ngoài. Một chiến lược thương mại phù hợp với các điều kiện trong nước sẽ giúp Trung Quốc đạt được sự ổn định trước các tiêu chuẩn mới.

Gắn với chuỗi giá trị toàn cầu và mạng lưới sản xuất tại khu vực châu Á là một phần quan trọng trong tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc. Hiện nhu cầu đối với những sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng thấp ngày càng giảm, Trung Quốc cần tìm cách để nâng cao giá trị hàng xuất khẩu và tiến lên trong chuỗi giá trị toàn cầu. Một phần câu trả lời nằm ở sự đổi mới và đầu tư trực tiếp nước ngoài nhằm thu hẹp khoảng cách công nghệ của các công ty Trung Quốc.

Với sự bế tắc của đàm phán Doha, hệ thống thương mại quốc tế đang nỗ lực đặt ra các nguyên tắc thương mại mới theo cách mà chuỗi giá trị toàn cầu đã thay đổi và định hình nên đầu tư và thương mại toàn cầu. Ngày nay, hoạt động sản xuất được chuyên môn hóa bởi nhiều quốc gia dựa trên lợi thế so sánh. Thúc đẩy chuỗi giá trị toàn cầu cũng là nguyên nhân hàng đầu của việc gia tăng các cuộc đàm phán thương mại cấp khu vực như Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Hiệp định đối tác xuyên Đại Tây Dương (TTIP) và Hiệp định đối tác toàn diện khu vực (RCEP).

Tại khu vực Thái Binh Dương, RCEP và TPP có một số điểm chung về phạm vi thành viên và những vấn đề được bao hàm nhưng cả 2 cùng đang cạnh tranh để trở thành hiệp định đầu tiên cập nhật những quy định thương mại quốc tế của WTO.

Mặc dù với sức mạnh thương mại ngày càng tăng và tích cực tham gia tạo ra các nguyên tắc thương mại quốc tế nhưng Trung Quốc vẫn bị loại ra khỏi đàm phán TPP. Các quan chức cao cấp của Trung Quốc đã bày tỏ sự quan tâm đến TPP nhằm giúp Trung Quốc hội nhập sâu hơn nữa nhưng có vẻ như Trung Quốc sẽ không được tham gia hiệp định này.

Bên cạnh đó, một số vấn đề nhạy cảm như doanh nghiệp nhà nước, môi trường, lao động đang đặt ra những thách thức cho Trung Quốc trong thế kỷ 21 lẫn việc tham gia TPP. Ví dụ như vấn đề môi trường là một trong những lĩnh vực mà các tiêu chuẩn của Trung Quốc đang rất khác biệt so với nhóm nước phát triển. Tiêu chuẩn hiện nay trong nhiều lĩnh vực của Trung Quốc thậm chí còn ở mức cao hơn so với các nước thành viên TPP.

Trong bối cảnh đó, RCEP đóng vai trò như một sự thay thế cho Trung Quốc mặc dù có thể phải cần một chặng đường khá dài để đi đến kết thúc. Các quy định trong khuôn khổ RCEP sẽ không tham vọng như TPP nhưng có thể là nền tảng trung gian nhằm đạt được sự đồng thuận cho một khuôn khổ thương mại nhiều tham vọng hơn. Một lực đẩy khác là Trung Quốc đã và đang đàm phán với các nước ASEAN nhằm nâng cấp Hiệp định thương mại tự do ASEAN-Trung Quốc. Trung Quốc cũng đã nắm bắt đề xuất vốn do Mỹ khởi xướng cho một hiệp định thương mại tự do của cả khu vực châu Á Thái Bình Dương là FTAAP.

Ở cấp độ song phương, Trung Quốc đã ký kết 15 FTA cho đến tháng 4 năm 2015. Kể từ năm 2008, mức độ bao hàm lĩnh vực dịch vụ và các quy định trong nước đã trở nên mạnh mẽ và toàn diện hơn so với những cuộc đàm phán trước đó.

Khi Trung Quốc trở thành một nhà đầu tư ra nước ngoài ngày càng quan trọng cũng là lúc lập trường đàm phán trong các hiệp ước đầu tư song phương (BIT) dần thay đổi. Trung Quốc đã ký 145 BIT, nhiều trong số đó được soạn thảo với mục đích bảo vệ lợi ích của Trung quốc khi tiếp nhận đầu tư nước ngoài. Trong các BIT gần đây, đặc biệt là các BIT được ký trong vòng 1 thập kỷ trở lại đây, đã có sự cân bằng hơn giữa nhà đầu tư và bên nhận đầu tư bao gồm cả các quy định giải quyết tranh chấp cũng như nhiều tiến bộ trong đối xử quốc gia và tối huệ quốc.

Dưới sáng kiến “Một vành đai, Một con đường”, các cuộc đàm phán BITs hay chương đầu tư trong các FTAs sẽ là ưu tiên trong các cuộc đàm phán thương mại trong tương lai của Trung Quốc. Tất cả những điều này sẽ đảm bảo cho sự chuyển đổi thành công của Trung Quốc từ đầu tư được dẫn dắt bởi chính phủ sang đầu tư được dẫn dắt bởi khu vực tư nhân. Lợi thế về lao động giá rẻ và khả năng phát triển bùng nổ trong lĩnh vực dịch vụ cũng sẽ là động lực để nước này bắt tay đàm phán đối với lĩnh vực này trong tương lai.

Các hiệp định cấp khu vực hoặc có thể tháo bỏ những trở ngại trong hệ thống thương mại toàn cầu hoặc có thể là cách để đạt được một thỏa thuận mang tính đa phương trong khuôn khổ WTO. Nhưng sự chia rẽ giữa các khối thương mại, như đã được phản ánh thông qua các cuộc đàm phán hiện nay, cũng có thể gây ra những bất ổn cho thương mại thế giới và kìm hãm động lực kinh doanh.

Mặc dù những lý do về mặt địa chính trị có thể biện minh cho tình huống này nhưng các nước lớn cần làm việc cùng nhau để có được một hiệp định toàn diện nhằm thiết lập nên các quy tắc thương mại cần thiết cho sự thịnh vượng và an ninh kinh tế trong thế kỷ 21.

Những cải cách trong nội bộ Trung Quốc và vai trò của nó trong nền kinh tế toàn cầu có thể đặt Trung Quốc vào vị trí làm việc cùng các nước phát triển khác nhằm thu hẹp sự khác biệt và đạt được sự thống nhất cho những nguyên tắc thương mại mới.

Tác giả: He Fan - thành viên cao cấp Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc (CASS); Xiaoming Pan - nhà nghiên cứu Viện Nghiên cứu Quốc tế Thượng Hải (SIIS).

Theo http://www.eastasiaforum.org – PC

Từ khóa: Chiến lược đàm phán, Trung Quốc, thương mại quốc tế