ASEAN cần xem xét lại các vấn đề hợp tác

12.06-01

Có khá nhiều ý kiến, bình luận rằng các quốc gia thành viên của cộng đồng ASEAN nên cùng chung tay tạo ra mặt trận chung chống đại dịch COVID-19. Tuy vậy cho đến hiện tại, có một sự thật đáng ngạc nhiên là các phản ứng mang tính thống nhất của cộng đồng lại không như mong đợi.

Trường hợp này vốn không phải là ngoại lệ. Các cuộc khủng hoảng kinh tế và sức khỏe cộng đồng do virus gây ra cùng với sự kiện địa chính trị xung quanh việc Trung Quốc gia tăng hoạt động tại Biển Đông càng thể hiện rõ cơ chế phản ứng còn đầy bất cập của khối Đông Nam Á.

Thực tế, các nhà lãnh đạo vẫn đang nỗ lực để đạt đến một sự đồng thuận và phản ứng tập thể thống nhất, điển hình như nỗ lực tổ chức một chuỗi các hội nghị thượng đỉnh trực tuyến giữa các quốc gia thành viên, các bộ ngành và chuyên gia kỹ thuật.

Song, dù nỗ lực tới mức nào thì đại dịch COVID-19 lần này vẫn khiến cấu trúc của cộng đồng Đông Nam Á bộc lộ ra những điểm yếu cả về cách xử lý một tình huống khẩn cấp lẫn những vấn đề thông thường.

Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long đã nhiều lần nhấn mạnh rằng, chẳng một thành viên nào trong khối đủ khả năng để tự mình phát triển. Quan trọng hơn cả là toàn khối cần đẩy mạnh tinh thần hợp tác, chống lại các tác động ngoại khối. Tuy nhiên, các trụ cột trong những dự án hợp tác khu vực vẫn còn nhiều hạn chế.

Muốn phát triển khối ASEAN thành một cộng đồng đoàn kết và vững mạnh thực sự, cần phải có quyết tâm lâu dài cùng các nhà lãnh đạo có tầm nhìn, nhằm thiết lập lại những điều khoản và quy tắc phù hợp.

Để đối phó với đại dịch, theo Tổng thống Indonesia Joko “Jokowi” Widodo, các quốc gia thành viên nên cố gắng tận dụng tối đa các cơ chế hiện có thay vì lãng phí thời gian thiết lập các cơ chế mới.

Vấn đề là, các cơ chế hiện nay không đủ để ứng phó với những thách thức xảy ra. Ví dụ, Trung tâm Hỗ trợ Nhân đạo ASEAN trong Quản lý Thảm họa (Trung tâm AHA) được thành lập để trở thành nơi tập trung lưu trữ các thiết bị thiết yếu cần thiết để đủ cung cấp nếu khủng hoảng diễn ra.

Mặc dù việc tận dụng cơ chế hiện có vẫn hữu ích ở một mức nào đó, nhưng chúng ta vẫn cần tính đến năng lực vận hành của thể chế trong tương lai.

Trung tâm AHA đang cố gắng chứng minh tính hữu dụng của mình trong việc ứng phó quản lý thảm họa khu vực. Tuy nhiên, đây là một tổ chức tương đối mới và cần có thời gian để xây dựng năng lực cũng như chuyên môn, trong điều kiện có đầy đủ nguồn lực đầu tư.

Gần đây nhất, trung tâm đã giúp xây dựng lại 75 ngôi nhà bị phá hủy trong trận động đất mạnh 7,4 độ làm rung chuyển Palu ở Trung Sulawesi, giết chết khoảng 4.300 người vào tháng 9 năm 2018. Vấn đề là, Trung tâm AHA phải mất gần hai năm để xây dựng 75 ngôi nhà, do đó, việc kỳ vọng tổ chức này có thể được giao nhiệm vụ quan trọng hơn trong trường hợp khẩn cấp để ứng phó với COVID-19 có lẽ cần xem lại.

Hơn nữa, trung tâm này là một cơ quan liên chính phủ chứ không phải là Ban Thư ký ASEAN, có nghĩa là các quốc gia thành viên đều cử người tham gia vào. Trường hợp của Trung tâ

AHA chỉ là minh chứng cho cách tiếp cận của khối ASEAN trong việc cho phép nhiều bên cùng ra quyết định.

Ngoài ra, các cuộc họp cấp bộ theo chủ đề vẫn còn hạn chế và cũng chẳng giúp ích gì mấy trong quá trình ra quyết định. Điều này cũng không có gì lạ vì những người đứng đầu chính phủ thường chỉ gặp nhau mỗi năm một lần.

Các ví dụ kể trên chỉ là minh chứng dễ nhận biết nhất về những bất cập trong cơ chế phối hợp và chức năng của các bên trong cộng đồng.

Bên cạnh đó, còn một số ví dụ khác có liên quan nhiều đến cuộc khủng hoảng dịch bệnh hiện nay; như việc Campuchia, với tư cách là chủ tịch của Hội đồng Bộ trưởng Y tế ASEAN và các quan chức cấp cao về phát triển y tế trong khu vực, đã đi đầu trong việc điều phối khẩn cấp y tế. Hay như Singapore lại là điều phối viên hiện tại của Đối tác Đối thoại Liên minh ASEAN - Châu Âu (đây là một hình thức hợp tác có thể cực kỳ hữu ích trong tình hình lúc này). Trong khi đó, Việt Nam mới là chủ tịch hiện tại của khối.

Câu hỏi đặt ra là, tại sao ASEAN không bầu ra phó chủ tịch thường niên hoặc giao các việc nêu trên cho Ban thư ký để đảm bảo sự phối hợp của tất cả các quốc gia trong những cuộc đối thoại với đối tác nước ngoài?

Có thể nói, vấn đề thực sự của ASEAN nằm ở chỗ này. Trên thực tế, sự hợp tác khu vực chủ yếu hoạt động ở cấp liên chính phủ. Các quốc gia thành viên đang chịu trách nhiệm cho các hoạt động này đều có cách tiếp cận rất rời rạc.

Liên minh Châu Âu (EU) là một ví dụ điển hình và tiến bộ nhất về hợp tác khu vực. Quyết định của EU chỉ có thể có hiệu lực khi và chỉ khi các quốc gia thành viên cùng đồng thuận, cùng đầu tư phát triển cho các tổ chức "phổ biến" như Ủy ban châu Âu, hay ở mức độ thấp hơn là Nghị viện châu Âu.

Điều này không có nghĩa là Ủy ban châu Âu có toàn bộ quyết định và được trao quyền lực tuyệt đối không kiểm soát, mà tổ chức này có nhiệm vụ mặc cả và đàm phán với châu Âu để ra quyết định.

Hội đồng gồm các nhà lãnh đạo của mỗi quốc gia thành viên sẽ là bên ra quyết sách cuối cùng.

Việc EU không thể giải quyết kịp thời cuộc khủng hoảng do COVID-19 gây ra và phải đối mặt với các chỉ trích đang góp phần thúc đẩy việc hình thành những phương thức hội nhập mới trong tương lai.

Thực ra, xét ở một khía cạnh nào đó, cuộc khủng hoảng COVID-19 đã mang đến cho ASEAN cơ hội tự nhìn lại và suy nghĩ cẩn thận hơn về cách tiếp cận chiến lược toàn khối, đặt nền móng cho việc hình thành các cơ chế nội bộ mạnh mẽ hơn, ít phụ thuộc vào vai trò của từng thành viên hơn; đồng thời thúc đẩy Ban thư ký hoạt động mạnh mẽ hơn, với nguồn nhân lực và tài chính sẽ được bổ sung tương xứng với khả năng ra quyết định.

Ví dụ như Quỹ phản ứng COVID-19 được hình thành dựa trên nguồn tiền từ Quỹ phát triển ASEAN nên được phát triển thành một cơ chế tài chính tham vọng hơn để hỗ trợ cho quá trình hội nhập.

Đại dịch lần này có thể giúp các nhà lãnh đạo ASEAN nhận ra rằng tình thế hiện nay không hề ổn định, cho phép các bên tiến từng bước nhỏ trong quá trình hội nhập, mà đây chính là thời điểm để cả khối đạt một bước tiến nhảy vọt nếu nghiêm túc suy nghĩ lại và tìm ra cơ chế phù hợp trong cách thức hợp tác khu vực.

Hơn bao giờ hết, đây là lúc các nhà lãnh đạo cần suy xét về những thứ được và mất, những lợi ích mà các bên sẵn sàng từ bỏ để thúc đẩy tiến trình hội nhập khu vực. Quá trình hội nhập không đơn thuần chỉ vì mục đích đối phó với đại dịch mà còn để giúp khối ASEAN đủ năng lực giải quyết những thách thức trong tương lai.

Nguồn: The Jarkata Post

Từ khóa: ASEAN, hội nhập kinh tế, Covid-19