Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Thỏa thuận “giai đoạn 1” giữa Mỹ với Trung Quốc chỉ giải quyết được một vài lo ngại của chính phủ Mỹ, trong khi các yêu cầu còn lại sẽ khó xử lý hơn nhiều. Thế như mặc dù cả Mỹ và Trung Quốc đều quan tâm đến thành công của một hệ thống thương mại toàn cầu đa phương mở, chính sách hiện nay của Mỹ đang làm suy yếu mục tiêu đó.

Sau gần 18 tháng trả đũa thuế quan qua lại, Mỹ và Trung Quốc đã đạt được một thỏa thuận “giai đoạn 1”, khởi đầu cho quá trình xuống thang trong cuộc chiến thương mại giữa hai nước. Theo thỏa thuận, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hủy bỏ đợt tăng thuế lên hàng hóa Trung Quốc dự kiến có hiệu lực từ 15/12, và giảm một nửa cho mức thuế 15% đánh trên 120 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc. Về phía Trung Quốc, nước này cũng thu hồi các biện pháp trả đũa được lên kế hoạch trước đó và cam kết sẽ mua khoảng 50 tỷ USD nông sản Mỹ mỗi năm trong vòng 2 năm.

Nhưng động thái xuống thang trên không nên được đánh giá quá cao. Đầu tiên, vẫn chưa rõ làm thế nào Trung Quốc có thể thực hiện đúng cam kết về nhập khẩu mà không vi phạm nguyên tắc của WTO về không phân biệt đối xử giữa các nước đối tác thương mại. Hơn nữa, mức thuế 25% mà Mỹ thuế đánh trên 250 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc vẫn còn đó, muốn xóa bỏ mức thuế này còn phụ thuộc vào các cuộc đàm phán trong tương lai.

Trên thực tế, hiệp định hiện nay chỉ giải quyết được một phần các than phiền của chính phủ Mỹ dành cho Trung Quốc liên quan đến thương mại. Những than phiền còn lại thì khó nhằn hơn nhiều. Nói chung, Mỹ muốn chính quyền Trung Quốc phải có biện pháp để xóa bỏ thặng dư thương mại của nước này với Mỹ, chấm dứt hành vi ép buộc chuyển giao không nghệ, dừng trợ cấp cho các doanh nghiệp nhà nước (SOEs), và dừng thâu tóm các công ty Mỹ thông qua các khoản đầu tư do chính phủ Trung Quốc đứng đằng sau.

Nếu đây là một cuộc đàm phán, sẽ hợp lý khi đặt câu hỏi: chính quyền Trung Quốc sẽ đòi hỏi gì gì từ Mỹ để đổi lại việc Trung Quốc đáp ứng các yêu cầu trên. Nhưng đây không phải là một cuộc đàm phán: chính quyền Trump đang đặt ra một loạt các yêu cầu cho Trung Quốc, mà nếu không được đáp ứng, sẽ dẫn đến “sự trừng phạt”.

Các yêu cầu của Mỹ có 3 tồn tại lớn. Đầu tiên, một số yêu cầu là sai lầm về mặt khái niệm. Thứ hai, trong một hệ thống thương mại toàn cầu, trừng phạt song phương thường chỉ dẫn đến một sự sắp xếp lại các đối tác thương mại. Thứ ba, không rõ chính phủ Trung Quốc có thể làm những gì để thỏa mãn một số yêu cầu của Mỹ.

Đầu tiên, yêu cầu Trung Quốc xóa bỏ thặng dư thương mại với Mỹ là một suy nghĩ sai lầm. Không có lý do gì để yêu cầu cán cân thương mại hàng hóa phải cân bằng. Vì một lẽ, thương mại dịch vụ cũng quan trọng không kém. Xuất khẩu dịch vụ tài chính gần như chắc chắn sẽ đem lại lợi ích kinh tế nhiều hơn so với xuất khẩu than. Hơn nữa, một số nước đưa ra nhiều cơ hội đầu tư có giá trị hơn các nước còn lại. Công dân ở các nước có cơ hội ít hấp dẫn hơn sẽ hưởng lợi từ việc mua tài sản ở những nơi có mức sinh lợi cao hơn, và những khoản đầu tư này được tài trợ bởi sự mất cân bằng tài khoản vãng lai. Thậm chí có như vậy, cán cân song phương cũng không liên quan. Cán cân tài khoản vãng lai là chênh lệch giữa đầu tư trong nước với tiết kiệm trong nước (ở cả khu vực công và khu vực tư nhân), và thâm hụt của Mỹ là với toàn cầu: nếu một nước giảm mức thâm hụt của mình với Mỹ, nền kinh tế Mỹ sẽ đơn giản điều chỉnh cả nhập khẩu và xuất khẩu.

Yêu cầu của Mỹ liên quan đến thao túng tiền tệ cũng phản ánh sai lầm tương tự. Ý định rõ ràng là giảm thâm hụt thương mại song phương của Mỹ với Trung Quốc, nhưng chừng nào mà cán cân đầu tư-tiết kiệm của Mỹ còn thay đổi, mục tiêu đó sẽ không bao giờ đạt được. Luật pháp Mỹ đặt ra 3 tiêu chuẩn để xác định một đối tác thương mại là thao túng tiền tệ: thặng dư tài khoản vãng lai toàn cầu hơn 3% GDP; can thiệp liên tục vào thị trường ngoại hối bằng việc mua ngoại tệ và bán đồng nội tệ; và thặng dư song phương với Mỹ hơn 20 tỷ USD. Bởi vì Trung Quốc hiện chỉ đáp ứng 1 trong 3 điều kiện trên, nước này không phải là nước thao túng tiền tệ chiếu theo luật pháp Mỹ (vậy nhưng sự thật đó vẫn không ngăn được chính quyền Trump xếp Trung Quốc vào danh sách các nước thao túng tiền tệ vào tháng 8/2019).

Các mục tiêu còn lại của Mỹ - liên quan đến ăn cắp sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, trợ cấp cho SOEs, và điều kiện đầu tư – chỉ có thể được giải quyết thỏa đáng thông qua cấp độ đa phương. Như bất kỳ thành viên WTO nào khác, Mỹ có thể khiếu kiện lên WTO khi nước này tin rằng một đối tác thương mại đã không tuân thủ luật lệ của WTO. Nhưng chính quyền Trump chỉ mới nộp hai hồ sơ khiếu kiện Trung Quốc, bất chấp sự thật rằng tỷ lệ chiến thắng của Mỹ trong các vụ kiện trước đây tại WTO là 91%, và chính quyền Trung Quốc có tiểu sử tốt trong việc sửa chữa hành vi khi tòa WTO ra phán quyết chống lại họ.

Khi quy định WTO chưa có điều khoản để giải quyết một vụ kiện nào đó, các nước thành viên nên tìm cách sửa lại quy định. Hơn nữa, các đối tác thương mại khác – đáng chú ý là Canada, EU và Nhật – cũng đã bày tỏ cùng mối lo ngại liên quan đến Trung Quốc. Nếu Mỹ bắt tay với các nước này, họ sẽ có được sức mạnh thương lượng lớn hơn nhiều so với việc chỉ hành động một mình.

Nhưng thay vì sử dụng WTO, chính quyền Trump đang làm suy yếu tổ chức này bằng cách chặn đứng việc bổ nhiệm thẩm phán mới cho Cơ quan giải quyết tranh chấp (DSB) của WTO. DSB cần có 7 thẩm phán, và bất kỳ ban hội thẩm để xét xử một vụ kiện nào cũng cần 3 người. Nhưng bởi vì Mỹ đã liên tục phủ quyết các ứng viên thay thế cho các thẩm phán đã hết nhiệm kỳ, DSB hiện nay chỉ còn lại 1 thành viên, và vì vậy không thể tiếp tục hoạt động. Mặc dù DSB còn nhiều thiết sót, cơ quan này vẫn rất hữu ích cho việc giải quyết tranh chấp và ngăn chặn các cuộc chiến thương mại. Đánh sập cơ quan này là việc làm không hợp lý chút nào cả.

Cuối cùng, đối với các lo ngại có cơ sở của Mỹ, chính quyền Trump không xác định rõ những thay đổi mà chính phủ Trung Quốc nên thực hiện để thỏa mãn họ. Cả Mỹ và Trung Quốc đều có lợi khi hệ thống thương mại mở cửa toàn cầu đa phương phát triển và hỗ trợ cho tăng trưởng kinh tế trên khắp thế giới. Không may là, có rất ít triển vọng cho thấy chính sách hiện nay của Mỹ có thể đạt được mục tiêu trên.

Nguồn: Project Syndicate

Từ khóa: chiến tranh thương mại Mỹ-Trung, thỏa thuận giai đoạn 1