Tại sao các cam kết mua sắm trong hiệp định thương mại Hoa Kỳ- Trung Quốc không nên tái diễn

Sau khi Thỏa thuận Giai đoạn 1 giữa Hoa Kỳ- Trung Quốc được ký kết vào ngày 15/1, chúng tôi muốn bày tỏ sự vui mừng vì những thành quả đạt được với Trung Quốc, bên cạnh đó chúng tôi cũng nhìn thấy những điều được xem là các khía cạnh rắc rối nhất của thỏa thuận.

Để bắt đầu, chúng tôi hoan nghênh cách nhận định và giải quyết nhanh của chính quyền Trump đối với các thách thức mang tính hệ thống mà Trung Quốc đặt ra cho Hoa Kỳ và hệ thống thương mại thế giới - mặc dù chúng tôi có những bất đồng cơ bản về chiến lược và hành động (như chúng tôi sẽ trình bày ở đây). Đối với bản thân thỏa thuận này, nó cố gắng giải quyết các lĩnh vực như bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ bắt buộc, bên cạnh các rào cản phi thuế quan đối với hàng xuất khẩu nông sản và dịch vụ, mặc dù các rào cản tiếp cận thị trường cơ bản nhất với Trung Quốc đã nêu ra trong báo cáo Mục 301 của Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ vẫn chưa được giải quyết.

Mối quan tâm cụ thể của chúng tôi với Thỏa thuận Giai đoạn 1 là cam kết của Trung Quốc về việc mua 200 tỷ USD sản phẩm của Hoa Kỳ. Khía cạnh của thỏa thuận này là một sự khác biệt hoàn toàn so với các thỏa thuận thương mại Hoa Kỳ trước đây, đi ngược với các giá trị thị trường tự do, và làm xấu đi hình ảnh vị thế lãnh đạo kinh tế toàn cầu của Mỹ.

Theo Thỏa thuận Giai đoạn 1, Trung Quốc đã đồng ý mua 200 tỷ USD hàng hóa và dịch vụ Hoa Kỳ vào năm 2020 và 2021, dựa trên mức nhập khẩu cao nhất của Mỹ trong năm 2017. Cam kết mua sắm này không bao gồm tất cả hàng xuất khẩu của Hoa Kỳ sang Trung Quốc, nhưng áp dụng cho hàng nhập khẩu nông sản, năng lượng, sản xuất và dịch vụ có chọn lọc. Cụ thể, năm 2017, Hoa Kỳ đã xuất khẩu xấp xỉ 170 tỷ USD sang Trung Quốc, vì thế thỏa thuận này sẽ yêu cầu Trung Quốc cần tăng hơn gấp đôi việc mua sản phẩm của Hoa Kỳ trong hai năm tới, đây là một đòi hỏi phi thực tế nhất.

Nếu xem đây là một hợp đồng mua bán đơn giản giữa hai bên, thỏa thuận có thể mang một số ý nghĩa. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận nó chính xác như một hiệp định thương mại giữa hai quốc gia có chủ quyền, các cam kết mua sắm rõ ràng là không phù hợp - chúng còn tạo ra hai vấn đề liên quan. Thứ nhất, thỏa thuận này mang lại cho Trung Quốc đòn bẩy đối với Hoa Kỳ mà trước đây họ không sở hữu. Thứ hai, những cam kết này làm suy yếu dần các nguồn lực thị trường và hệ thống thương mại dựa trên các quy tắc, với cả tổn thất chiến lược cho Hoa Kỳ.

Đầu tiên, mặc dù Hoa Kỳ có thể tin rằng họ đã tạo ra đòn bẩy đối với Trung Quốc thông qua mối quan hệ thương mại được quản lý này, khi mà Trung Quốc phụ thuộc vào hàng xuất khẩu Hoa Kỳ, điều này thực tế ngược lại. Vì việc mua sắm này không dựa vào thị trường (nếu có, các cam kết này sẽ là không cần thiết), chúng thực tế tạo ra sự phụ thuộc mạnh hơn của Mỹ vào Trung Quốc. Do nền kinh tế được điều tiết bởi nhà nước, Trung Quốc có thể tăng nhu cầu và thử đáp ứng các cam kết này, tuy nhiên cam kết có thể bị dừng bất cứ lúc nào và bất kỳ lý do gì. Nhiều mặt hàng xuất khẩu Hoa Kỳ có thể bị thay thế và phụ thuộc vào sự ổn định dài hạn.

Ví dụ, chúng tôi đã nhìn thấy chi phí gia tăng cho nông sản Hoa Kỳ do thuế quan của Trung Quốc trong chiến tranh thương mại Mỹ- Trung. Hãy xem xét mức độ tổn thất có khả năng phải chịu khi sự phụ thuộc này tùy thuộc vào sự điều chỉnh mức thuế đánh trên 370 tỷ USD hàng Trung Quốc của Hoa Kỳ hiện vẫn giữ nguyên. Ngoài ra, ai sẽ đảm bảo rằng một khi thời hạn cam kết mua sắm kết thúc, Trung Quốc sẽ không sử dụng sự phụ thuộc cao độ của các nhà xuất khẩu Hoa Kỳ vào thị trường Trung Quốc để yêu cầu sự nhượng bộ từ Hoa Kỳ hay từ chối các yêu cầu của Hoa Kỳ về cải cách. Chính quyền Mỹ sẽ chịu tổn thất về mặt chính trị nếu Trung Quốc không thực hiện những cam kết mua sắm này, và điều này trở nên rõ ràng khi so sánh những lợi ích mà các cam kết mua sắm này mang lại cho Chủ tịch Tập Cận Bình so với Tổng thống Trump.

Các quan chức chính phủ cho rằng các cam kết mua sắm của Trung Quốc có thể được ràng buộc thông qua cơ chế giải quyết tranh chấp song phương của thỏa thuận, vốn được xem là một quy trình pháp lý nhưng thực tế là một quá trình chính trị, bởi trong thực tế, thuế quan có thể được áp dụng đơn phương. Tuy nhiên, mặc dù cho đến nay ông Trump luôn sẵn sàng sử dụng thuế quan chống lại Trung Quốc, các động thái sau thỏa thuận có thể thay đổi do mối đe dọa của Mỹ về thuế quan bổ sung nếu Trung Quốc không thực hiện các cam kết đang ngày càng khiến dân Mỹ mất lòng tin: Thuế quan tăng lên sẽ tạo thêm tổn thất kinh tế và chính trị cho ông Trump trong năm bầu cử và sẽ làm lộ ra sự thất bại trong chiến lược của ông Trump với Trung Quốc.

Thứ hai, các cam kết mua sắm làm suy yếu dần sự lãnh đạo kinh tế toàn cầu của Mỹ và có nguy cơ Hoa Kỳ phải từ bỏ lợi thế của họ trong mô hình kinh tế mà họ từng xây dựng. Thực tế, Hoa Kỳ đã lờ đi các nguyên tắc cốt lõi lâu đời từng được nước này tán thành như thị trường tự do và quy định dựa trên luật pháp, đồng nghĩa, nước này đang khẳng định và đề cao mô hình điều tiết bởi nhà nước của Trung Quốc trong tăng trưởng kinh tế và thương mại. Điều này ảnh hưởng tiêu cực đến các điều khoản thương mại đối với các đồng minh quan trọng của Mỹ như Úc, EU, Hàn Quốc, và Nhật Bản, những nước cũng là nhà xuất khẩu quan trọng về mặt hàng nông sản, năng lượng và sản xuất sang Trung Quốc.

Cuối cùng, trong khi cách thức áp thuế đơn phương của Hoa Kỳ và Trung Quốc không phù hợp Tổ chức WTO, bản thân thỏa thuận thương mại và các cam kết mua sắm còn làm dấy lên sự nghi ngờ về tính nhất quán của chúng với hiệp định WTO, làm suy yếu dần hệ thống thương mại dựa trên quy tắc toàn cầu này.

Các thỏa thuận thương mại của Mỹ trước đây đã xây dựng chặt chẽ dựa trên các hiệp định cũ và được chính quyền kế nhiệm sử dụng làm khuôn mẫu cho quốc gia tiếp theo muốn tham gia vào một thỏa thuận với Hoa Kỳ. Ngược lại, hiệp định mới với Trung Quốc không phải là một thỏa thuận thương mại. Khi chúng tôi xem xét các cuộc đàm phán “Giai đoạn 2” tiềm năng với Trung Quốc hay bất kỳ thỏa thuận thương mại khác, các cam kết mua sắm tạo ra tổn thất trực tiếp và mang tính hệ thống đáng kể cho Hoa Kỳ mà chúng tôi hy vọng không bao giờ lặp lại trong bất kỳ thỏa thuận thương mại tương lai nào.

*Joshua P. Meltzer là thành viên cấp cao của Kinh tế và Phát triển Toàn cầu thuộc Viện Brooking và Neena Shenai là học giả thỉnh giảng tại Viện Doanh nghiệp Hoa Kỳ

Nguồn: Brookings

Từ khóa: thỏa thuận Giai đoạn 1, mua sắm, phụ thuộc, Trung Quốc, chi phí