Tự do thương mại sẽ tiếp tục tồn tại

24.12-01

Trong năm 2019, những tin tức về tranh chấp thương mại thường xuyên chiếm trọn trang bìa của các tờ báo kinh tế. Vậy nên khá bất ngờ khi năm nay đã kết thúc với những thành công đáng kể ở 3 hiệp định thương mại. Mỗi hiệp định là một câu chuyện khác nhau, mô tả triển vọng của nền kinh tế toàn cầu và quan hệ giữa các quốc gia.

Cùng thời điểm hoàn thành thỏa thuận giữa Mỹ và Trung Quốc vào tuần trước, chính quyền Trump cũng đã đạt được thỏa thuận với đảng Dân chủ về những thay đổi trong hiệp định thương mại nâng cấp với Mexico và Canada, hiện tại gần như chắc chắn sẽ được thông qua.

Ở bên kia bán cầu, hội nghị giữa các quan chức ASEAN dự kiến vào ngày 13/3/2020 đã được xác định là thời điểm ký kết hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), bất kể có sự tham gia của Ấn Độ hay không.

RCEP, từng bao gồm 10 nước ASEAN cùng với Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản, New Zealand và Australia, ban đầu chỉ được xem là một hiệp định cắt giảm thuế quan khá hạn chế cho các sản phẩm ít nhạy cảm. Tuy nhiên từ khi quá trình đàm phán bắt đầu vào năm 2012, RCEP đã biến đổi, trở thành một hiệp định kinh tế khổng lồ, bao gồm cả lĩnh vực dịch vụ, kinh tế kỹ thuật số, đầu tư nước ngoài, sở hữu trí tuệ, và quản trị chuỗi cung ứng.

Thỏa thuận “giai đoạn một” giữa Mỹ và Trung Quốc đã vạch trần sự sai lệch trong dòng tweet hùng hồn của Tổng thống Donald Trump hồi đầu năm 2018 rằng: “Chiến tranh thương mại là điều tốt, và Mỹ sẽ dễ dàng chiến thắng”. Mỹ chấp nhận thỏa thuận một phần với Trung Quốc vì cuộc chiến thương mại đang gây ra tổn thất to lớn không thể gánh nổi lên giới nông dân, những người đóng góp quan trọng vào chiến thắng của Trump năm 2016.

Ví dụ, tỷ lệ thị trường Trung Quốc trong tổng giá trị xuất khẩu đậu tương của Mỹ đã giảm từ 70% xuống còn 5%.

Thỏa thuận này sẽ mang lại một số lợi ích cho ngành nông nghiệp Mỹ, và đẩy tổn thất sang một số nhà cung ứng khác như Australia và Brazil. Nó cũng trì hoãn nguy cơ bùng nổ một đợt leo thang thuế quan toàn diện.

Có nhiều lý do phức tạp dẫn đến việc Mỹ phát động cuộc chiến thương mại với Trung Quốc, bao gồm mục tiêu cắt giảm thâm hụt thương mại của Mỹ, sự lo ngại rằng Trung Quốc đang cạnh tranh không lành mạnh khi mà chính phủ nước này can thiệp quá nhiều vào nền kinh tế, và việc Trung Quốc chiếm đoạt công nghệ của Mỹ.

Thỏa thuận tạm thời sẽ bao gồm một số điều khoản bổ sung (chưa được công bố cụ thể) về bảo hộ công nghệ, tuy nhiên những vấn đề này sẽ không được đào sâu. Tuy thất bại trong việc xử lý những quan ngại chính của Mỹ, thỏa thuận này hoàn toàn mang tính một chiều, bởi vì phần lớn sự nhượng bộ là đến từ phía Trung Quốc. Nó phản ánh niềm tin của chính phủ Mỹ rằng, họ chỉ giành được một thỏa thuận tốt hơn nếu gây áp lực lên các đối tác thương mại theo hướng song phương, thay vì thông qua Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Thỏa thuận này cũng bao gồm một cơ chế giải quyết tranh chấp. Điều trớ trêu là cũng chính nước Mỹ đã khiến cơ quan giải quyết tranh chấp thương mại của WTO phải đóng cửa vào tuần trước, bằng cách ngăn chặn việc bổ nhiệm thẩm phán mới.

Ngược lại, bản nâng cấp của Hiệp định Tự do Thương mại Bắc Mỹ (NAFTA) thì có nội dung tương đồng với các quy tắc WTO. Mặc dù Trump thường xuyên lên án NAFTA trong giai đoạn tranh cử tổng thống, nói rằng đó là hiệp định thương mại tồi tệ nhất mà Mỹ từng ký kết, nhưng khi bản nâng cấp hiệp định với Canada và Mexico hoàn thành hồi tháng 5, nó giống như một phiên bản chỉnh sửa thay vì viết mới lại hoàn toàn.

Canada và Mỹ đã thỏa thuận mở cửa một phần đối với thị trường sữa, trong khi mặt hàng ô tô yêu cầu 75% phụ tùng phải được sản xuất trong khối để được hưởng ưu đãi thuế quan, tăng từ mức 62%. Một yêu cầu mới đó là khoảng 40% đến 45% phụ tùng ô tô phải được sản xuất bởi người lao động được hưởng ít nhất 16 USD/giờ, cao gấp 3 lần mức lương trung bình hiện tại ở Mexico. Hiệp định cũng bao gồm một số chương mới về lĩnh vực sở hữu trí tuệ và thương mại kỹ thuật số, và chúng khá tương đồng với những nội dung trong thỏa thuận Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) ban đầu mà chính quyền Trump từ bỏ. Những chương này chủ yếu phản ánh nhu cầu của các công ty công nghệ Mỹ.

Nhằm thuyết phục Đảng Dân chủ và các công đoàn lao động Mỹ ủng hộ hiệp định mới, chính phủ Mỹ đã bổ sung các điều khoản yêu cầu Mexico nâng cao các tiêu chuẩn về lao động và môi trường. Việc Mexico phản đối Mỹ giám sát tiêu chuẩn lao động của nước này (bằng cách cử các thanh tra lao động Mỹ đến Mexico) có thể khiến thỏa thuận đổ vỡ trong tương lai.

Mặc dù các điều khoản lao động phản ảnh đường lối chủ nghĩa bảo hộ mới của Mỹ, nhưng thỏa thuận cũng cho thấy chính quyền Trump, đảng Dân Chủ và các tổ chức lao động Mỹ đều gián tiếp công nhận rằng các hiệp định tương ứng của WTO, vốn được tạo ra để thúc đẩy thương mại, có thể bảo vệ lợi ích cho nước Mỹ.

Hiệp định thương mại RCEP - một hiệp định không có sự tham gia của Mỹ - là bằng chứng cho thấy ngọn lửa tự do thương mại vẫn đang bùng cháy tại khu vực Châu Á.

Mặc dù chưa công bố nội dung chi tiết, nhưng có thể thấy 95% giá trị hàng hóa giao thương trong khu vực, tương đương 1/3 nền kinh tế toàn cầu, sẽ dần được miễn thuế quan.

Ban đầu, chương về đầu tư đã yêu cầu các thành viên cho biết những ngành nghề nào ở nước họ sẽ mở cửa cho nhà đầu tư nước ngoài, và các lĩnh vực khác được mặc định là hạn chế (cơ chế chọn cho). Nhưng phiên bản mới nhất của hiệp định lại yêu cầu các nước phải xác định rõ những lĩnh vực nào bị hạn chế, và các ngành còn lại được mặc định là mở cửa cho đầu tư nước ngoài (cơ chế chọn bỏ).

Chương về thuận lợi hóa thương mại và dịch vụ được thiết kế để cắt giảm các rào cản hành chính đối với hoạt động thương mại xuyên biên giới.

Tháng 11 qua, Ấn Độ đã quyết định rút lui khỏi hiệp định. Đây là một đòn giáng mạnh vào kỳ vọng của những người ủng hộ hiệp định - những người hi vọng rằng hiệp định sẽ tạo ra đủ động lực để kiềm hãm sự nổi lên của chủ nghĩa bảo hộ tại Mỹ và những nơi khác.

Ấn Độ từng áp dụng chính sách “Hướng Đông” để củng cố quan hệ với khu vực Châu Á, và đã rất gần với việc ký kết thỏa thuận RCEP. Tuy nhiên, họ đã khựng lại do lo ngại các công ty Trung Quốc sẽ chèn ép các doanh nghiệp nội địa của họ. Mặc dù đã hoãn chuyến công tác đến Ấn Độ, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe vẫn đang nỗ lực thuyết phục Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi thay đổi lập trường.

Trong hai thập kỷ qua, tăng trưởng thương mại là nền tảng cho sự bùng nổ kinh tế tại các nước Châu Á, và RCEP được dự tính sẽ mang lại nguồn năng lượng mới cho hoạt động thương mại khu vực, trong một thời kỳ mà dòng chảy thương mại toàn cầu trì trệ.

Bên cạnh ý nghĩa kinh tế thuần túy, RCEP cũng mang tầm quan trọng chiến lược. Nhật Bản và Hàn Quốc đang sử dụng các lệnh hạn chế thương mại làm vũ khí trong cuộc tranh chấp giữa họ, bắt nguồn từ những bất đồng thời chiến; RCEP có thể chấm dứt tình hình này bằng cách ràng buộc hai bên vào một khuôn khổ tự do thương mại mới. Một hiệp định thương mại khu vực chính thức, có thể kết nối Trung Quốc và Nhật Bản, cũng giúp tăng cường quan hệ kinh tế giữa những nước dễ bị ảnh hưởng bởi tư tưởng chủ nghĩa quốc gia.

Quan trọng hơn tất cả, RCEP cho thấy khối ASEAN không đơn thuần là một sự kết hợp mang tính hình thức giữa những quốc gia gần gũi về địa lý những khác biệt về chính trị. ASEAN đang là động lực đằng sau RCEP - thúc đẩy việc xây dựng một hiệp định có khả năng trở thành trụ cột quan trọng trong kiến trúc thể chế thương mại toàn cầu. Một thành tựu quan trọng trong thời kỳ mà quá trình tự do hóa thương mại đối mặt với mối đe dọa lớn nhất sau 80 năm tồn tại.

Nguồn: Aspi Strategist

Từ khóa: RCEP, NAFTA, chiến tranh thương mại, chủ nghĩa bảo hộ, ASEAN, hội nhập kinh tế, hiệp định tự do thương mại, WTO