Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tương lai của RCEP phụ thuộc vào cách chính phủ Nhật Bản sẽ phản ứng với sự rút lui của Ấn Độ.

Sự rút lui gần đây của Ấn Độ khỏi các cuộc đàm phán về Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) là một trở ngại cho hội nhập kinh tế ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Nếu bao gồm 16 nền kinh tế -chiếm khoảng 1/3 GDP thế giới – như ban đầu, RCEP sẽ có một tác động mang tính hệ thống lên cấu trúc kinh tế toàn cầu. Là một hiệp định thương mại khu vực đầu tiên bao gồm Ấn Độ, RCEP còn là sự kiện kinh tế đầu tiên biểu hiện cho chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, diễn biến gì sẽ xảy ra tiếp theo cho hiệp định thương mại khu vực khổng lồ này? Như một số người đã lập luận, các cuộc đàm phán liệu có thể được hoàn thành chỉ với “RCEP-15” vào năm 2020? Hay sự rút lui của Ấn Độ sẽ đưa các nhà đàm phán trở lại vạch xuất phát?

Kết quả hiện nay phụ thuộc vào cách chính phủ Nhật Bản sẽ phản ứng trước sự rút lui của Ấn Độ. Và đây là dấu hiệu cho thấy một vai trò mới của Nhật Bản với tư cách là nước chi phối các hiệp định thương mại tự do khu vực tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Nhật Bản đặc biệt mong muốn sự tham gia của Ấn Độ trong hiệp định RCEP, một hiệp định “ASEAN+6” mà Tokyo đã thúc đẩy thành công vào năm 2012, nhằm làm đối trọng với sáng kiến “ASEAN +3” của Trung Quốc - sáng kiến đã loại trừ Ấn Độ, Úc và New Zealand. Nhật Bản là một trong những nước ủng hộ hàng đầu cho chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương – một chiến lược hướng tới mục tiêu đưa Ấn Độ hội nhập sâu hơn vào cấu trúc khu vực. Nhật Bản và Ấn Độ cũng nhanh chóng nâng cao mối quan hệ song phương trong những năm gần đây, trong đó có một cuộc đối thoại “2+2” giữa các Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởng Quốc phòng đã diễn ra hồi tháng 11.

Do đó, việc rút khỏi RCEP của Ấn Độ là một tổn thất chiến lược lớn đối với chính sách ngoại giao của Nhật Bản.

Mối quan ngại này được phản ánh trong phản ứng chính thức của Nhật Bản. Khi được hỏi liệu RCEP sẽ tiếp tục mà không có Ấn Độ, nhà đàm phán hàng đầu của Nhật Bản cho biết: “Hiện tại, chúng tôi không nghĩ về việc đó, Nhật Bản sẽ tiếp tục cố gắng thuyết phục Ấn Độ tham gia.” Những nỗ lực tiếp theo nhằm tiếp cận trực tiếp Ấn Độ đã đưa đến một hội nghị thượng đỉnh giữa thủ tướng Nhật Bản- Ấn Độ dự kiến diễn ra vào ngày 15/12. Tuy nhiên, các cuộc biểu tình liên quan đến sự thay đổi gần đây về luật công dân của Ấn Độ hiện đã khiến hội nghị này bị hoãn vô thời hạn.

Trong mọi trường hợp, Nhật Bản rất khó có khả năng thuyết phục Ấn Độ tham gia lại các cuộc đàm phán. Bế tắc trong vấn đề cán cân thương mại giữa Ấn Độ- Trung Quốc đã khiến các cuộc đàm phán kéo dài trong nhiều năm qua, và yêu cầu của Ấn Độ về việc cam kết riêng giữa Ấn Độ- Trung Quốc cũng bị phản đối. Do đó, tuyên bố rút lui của Thủ tướng Ấn Độ, Narendra Modi đã được quyết định dứt khoát:

Hình thức hiện tại của Hiệp định RCEP không phản ánh đầy đủ các biện pháp cơ bản và các nguyên tắc hướng dẫn đã được thống nhất của RCEP. Thỏa thuận này cũng không giải quyết các vấn đề và mối quan tâm nổi bật của Ấn Độ. Trong một tình huống như vậy, Ấn Độ không thể nào tham gia Hiệp định RCEP.

Ngược lại, các thành viên còn lại vẫn giữ ý định tiếp tục duy trì thỏa thuận. Tuyên bố của các nhà lãnh đạo RCEP gần đây nhất đã nhấn mạnh rằng 15 nước thành viên hiện đã kết thúc các cuộc đàm phán dựa trên văn bản và phần lớn các vấn đề về thuế quan. Mục tiêu hiện tại là ký kết hiệp định đã được rà soát pháp lý vào tháng 2/2020.

Nhật Bản hiện phải đối mặt với một sự đánh đổi khó khăn giữa các mục tiêu chiến lược và kinh tế: Liệu Tokyo có nên từ chối ký Hiệp định RCEP vì không có Ấn Độ, một động thái có thể làm tổn hại đến toàn bộ thỏa thuận? Hay nên ký kết thỏa thuận chỉ với 15 nước thành viên, để đảm bảo một hiệp định thương mại quan trọng về mặt hệ thống cho khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương?

Nhật Bản đã từng rơi vào tình huống khó xử tương tự trong quá trình đàm phán Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP). Khi mà Tổng thống Trump rút Mỹ khỏi hiệp định này vào đầu năm 2017, nhiều nhà bình luận cho rằng TPP sẽ không thể tồn tại. Vì mục tiêu chiến lược, ban đầu Nhật Bản đã nỗ lực lôi kéo ông Trump trở lại hiệp định nhưng không thành công. Tuy nhiên, chính sách ngoại giao của Nhật Bản sau đó lại xoay trục sang kinh tế, dẫn đến quyết định sẽ hoàn thiện TPP mà không cần đến Mỹ. Tokyo đã lãnh đạo và tổ chức một liên minh các đối tác cùng chí hướng nhằm cứu vãn hiệp định, và Hiệp định Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) gồm 11 thành viên đã ra đời chỉ một năm sau đó.

Nhật Bản có thể thúc đẩy TPP-11 vượt qua khó khăn bởi vì nước này có nhiều đặc điểm phù hợp để trở thành một nhà lãnh đạo ngoại giao thương mại. Là nền kinh tế lớn thứ ba thế giới, thị trường của Nhật Bản có quy mô đủ lớn để cung cấp quyền lực đàm phán quan trọng trong cuộc thương thảo với các đối tác. Nước này tin tưởng vào các mối quan hệ ngoại giao với phần lớn các nước trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đặc biệt là với các quốc gia ASEAN. Đồng thời, Nhật Bản có một khả năng thỏa hiệp, bằng chứng là nước này sẵn sàng đưa ngành nông nghiệp (một lĩnh vực hết sức nhạy cảm) vào TPP.

Hơn nữa, Nhật Bản được cho là quốc gia duy nhất có khả năng lãnh đạo thương mại khu vực vào thời điểm hiện tại. Các hành vi thương mại theo kiểu áp bức của chính quyền Trump đã làm các đối tác mất lòng tin, và loại trừ Mỹ ra khỏi các cuộc đàm phán đa phương quan trọng. Các nước khác ủng hộ tự do thương mại - như Singapore, Thái Lan, và Úc – thì lại thiếu sức mạnh kinh tế hoặc sức mạnh ngoại giao để đảm nhận vai trò lãnh đạo. Trong khi đó, Trung Quốc thì lại đem các vấn đề địa chính trị phức tạp và đôi khi gây tranh cãi lên bàn đàm phán, bằng chứng là tâm lý phản đối Trung Quốc đóng một phần quan trọng trong lý do Ấn Độ rút khỏi RCEP.

Lần thứ hai chỉ trong hai năm, Nhật Bản trở thành nước dẫn dắt cho một hiệp định thương mại khu vực khổng lồ có khả năng tác động đến toàn cầu. Việc Nhật Bản hiện tại ưu tiên các mục tiêu kinh tế hay các mục tiêu chiến lược sẽ quyết định tương lai của toàn bộ cấu trúc kinh tế khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: Nhật Bản, quyết định, RCEP, Ấn Độ, rút lui