Các thách thức của BRI và giải pháp

vanhdaivaconduong

Hợp tác chính trị chặt chẽ là gốc rễ dẫn đến thành công của Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) trong tương lai. BRI đang đối mặt với ba thách thức chính: bất hòa chính trị, bất ổn thương mại, và đột phá công nghệ. Để giúp BRI thành công, Trung Quốc nên đảm bảo làm sao cho Sáng kiến này trở thành một “doanh nghiệp chung của toàn bộ khu vực” và thỏa mãn mong muốn của tất cả các nước tham gia.

Đã có rất nhiều bài viết về vô số những thách thức mà Sáng kiến Vành đai và Con đường đang đối mắt. Nổi lên trong số đó là vấn đề tài trợ, các khó khăn trong khâu triển khai và các phức tạp liên quan đến địa chính trị. Phần lớn những thách thức trên đều có thể được giải quyết nếu như tất cả các nước tham gia đều hợp tác chặt chẽ ở cấp độ chính trị. Bất chấp các phản ứng tích cực từ những ngày đầu, hợp tác chính trị giữa các nước sẽ không còn được như vậy trong thời gian tới. Đây có thể là hòn đá tảng, cản trở việc khai thác triệt để tiềm năng từ BRI.

Hãy lấy ASEAN làm ví dụ. Tài trợ cho cơ sở hạ tầng từ lâu đã là một bài toàn nan giải của khu vực này (ngoại trừ Singapore và Malaysia). Trong khi đó, sáng kiến BRI lại tập trung chủ yếu vào phát triển hạ tầng – bao gồm xây dựng đường sắt và đường cao tốc, các dự án năng lượng, cảng biển và khu công nghiệp. Vì thế, BRI rõ ràng là một bổ trợ cho nhu cầu của ASEAN. Theo lẽ thường, ASEAN phải ủng hộ BRI, cũng giống như khối này đã từng ủng hộ sáng kiến thành lập khu vực Thương mại Tự do ASEAN-Trung Quốc (ACFTA) khi lần đầu tiên được đề xuất. Nhưng dường như, ASEAN đang nghi ngờ và do dự về BRI. Trung Quốc cần phải nhận ra điều này.

Ba trở lực có thể cản bước BRI phát huy tối đa tiềm năng bao gồm: bất hòa chính trị, bất ổn thương mại và đột phá công nghệ.

Trở ngại 1: Bất hòa chính trị

Sự ra đời của BRI đánh dấu một thay đổi rõ ràng trong chính sách ngoại giao của Trung Quốc. Trung Quốc đã không còn theo đuổi chính sách “Thao quang dưỡng hối” (giấu kín tài nghệ) theo chủ trương của Đặng Tiểu Bình. Vì lẽ đó, các nước trong khu vực cảm thấy lưỡng lự, và cần có thời gian để thích ứng với chiến lược địa chính trị mới và có phần cởi mở hơn của Trung Quốc.

Thứ nhất, BRI rất khác ACFTA. Nếu như các dự án của BRI phải cần đến ngân sách chính phủ thì ACFTA chỉ đơn thuần làm giảm thu ngân sách trong tương lai thông qua việc xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế nhập khẩu.

Đối với các nước ASEAN, việc phân bổ ngân sách cho đầu tư là một vấn đề hết sức phức tạp, và cần phải gắn liền với các chính sách nội địa khác. Trong khi ở Trung Quốc, vấn đề này lại tương đối dễ dàng hơn, khi việc phân bổ ngân sách được quyết định bởi các quan chức cấp cao trong Đảng Cộng Sản.

Sự khác biệt này đòi hỏi Trung Quốc phải xem xét lại cách tiếp cận cũng như phương thức hợp tác, làm sao để tăng cường hơn nữa hợp tác chính trị với các nước trong khu vực.

Xem xét lại cách tiếp cận của Trung Quốc

Trong quá trình đánh giá lại cách tiếp cận của Trung Quốc đối với sáng kiến BRI, Trung Quốc nên lưu tâm 3 điều sau:

Thứ nhất, am hiểu về tình hình chính trị và kinh tế ở các nước tiếp nhận đầu tư là điều quan trọng nhất – bao gồm việc thiết lập tốt các mạng lưới thu thập ý kiến phản hồi, đây là cách mà chính phủ Nhật Bản đã làm rất hiệu quả tại ASEAN thông qua các cơ quan JETRO, JICA và Sogososhas. Áp dụng cách làm này sẽ giúp Trung Quốc nắm bắt được suy nghĩ và các băn khoăn của khu vực.

Thứ hai, các nhà làm chính sách của Trung Quốc nên khéo léo cân bằng sự hợp tác với cả phe cầm quyền và phe đối lập ở nước tiếp nhận đầu tư. Việc làm này nên được duy trì lâu dài và bền vững, để giúp cho quan hệ giữa Trung Quốc và nước sở tại luôn đạt được sự ổn định.

Để làm tốt việc này, đòi hỏi các quan chức Trung Quốc phải tập làm quen với các hệ thống chính trị khác nhau ở các nước.

Thứ ba, Trung Quốc sẽ cần phải cân bằng giữa phương thức hợp tác song phương với đàm phán về nguồn lực với các nước chủ nhà riêng lẻ, trong đó, mục tiêu tổng quát là xây dựng hạ tầng BRI trong ASEAN. Quan trọng là, Trung Quốc cần phải tránh cách làm của chính quyền Trump - đó là thông qua đàm phán song phương để hà hiếp, gây sức ép với từng nước.

Cách tiếp cận mà Trung Quốc nên áp dụng đó là kết hợp một phần của BRI với các sáng kiến của ASEAN, chẳng hạn như sáng kiến Kế hoạch Tổng thể về Kết nối ASEAN tầm nhìn 2025.

Cũng giống như với ACFTA, Trung Quốc có thể chỉnh sửa và áp dụng các chiến lược hợp tác mới trong BRI phù hợp với ASEAN, để mở đường cho sự hợp tác với các khu vực khác như Sri Lanka, Pakistan và Kenya. Cách làm này sẽ giúp giảm bớt thách thức cho BRI, đặc biệt là tạo thuận lợi cho việc xây dựng tuyến đường sắt thứ ba nối Trung Quốc với phương Tây.

Trở ngại thứ 2: Kỷ nguyên bất ổn thương mại

Các diễn biến bên ngoài liên quan đến thương mại cũng đang tác động không nhỏ đến thành công của BRI, chẳng hạn như các cuộc chiến thương mại đang tiếp diễn do Trump khởi xướng. Mặc dù Trung Quốc và Mỹ đã tạm đình chiến để đàm phán, nhưng thương mại được dự đoán sẽ còn tiếp tục trì trệ trong thời gian tới.

ASEAN và Trung Quốc đã có mối liên kết kinh tế rất mật thiết, với kim ngạch thương mại hai chiều ước đạt 480 tỷ USD trong năm 2015 và được kỳ vọng sẽ đạt 1.000 nghìn USD vào năm 2020. Thành công của BRI sẽ có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc kéo hai khu vực này hướng tới một tầm cao mới trong hợp tác kinh tế.

Sự do dự của ASEAN là do bị ảnh hưởng bởi các bất ổn trong môi trường chính trị hiện nay. Nhiều nhà sản xuất ở Trung Quốc đang cân nhắc di dời hoạt động sản xuất đến Đông Nam Á. Xu hướng trên là có lợi cho ASEAN, nhưng đồng thời, sẽ kéo theo sự dò xét và nghi ngờ từ các cơ quan hải quan Mỹ.

Trong cuộc chiến thương mại với Trung Quốc, các mục tiêu Mỹ hiện nhắm tới bao gồm các thiết bị công nghiệp, thiết bị y tế và các sản phẩm công nghệ, phần lớn nằm trong sáng kiến “Made in China 2025” của Trung Quốc. Không chắc là liệu các quốc gia Đông Nam Á với trình độ sản xuất công nghệ như hiện nay có thể thay thể Trung Quốc để trở thành nhà cung ứng cấp 1 các sản phẩm này cho các tập đoàn đa quốc gia lớn hay cho các công ty Trung Quốc hay không.

Trung Quốc có thể cân nhắc ủng hộ các mạng lưới chuỗi cung ứng bổ trợ cho phát triển hạ tầng trong sáng kiến BRI. Ví dụ, một kết quả có lợi cho cả đôi bên trong tình huống hiện nay có thể đạt được, nếu như ASEAN (hoặc với các nước/các khu vực khác) chuyển thành một trung tâm gia công hàng hóa cho thế giới, thay vì chỉ gia công hàng hóa cho thị trường Trung Quốc như hiện nay.

Hiện tượng này là một quá trình phát triển tự nhiên cho các mạng lưới sản xuất khu vực Đông Á bởi vì thâm hụt thương mại hàng hóa trung gian của Đông Nam Á với Trung Quốc luôn gia tăng kể từ năm 2013.

Trở ngại thứ ba: Đột phá công nghệ

Cuối cùng, việc ứng dụng rộng rãi cộng nghệ in 3D sẽ có khả năng tạo ra một hệ thống sản xuất mới. Công nghệ đột phá này có thể đảo ngược chuỗi cung ứng toàn cầu cũng như các quá trình sản xuất hiện nay, dẫn đến việc giải thể các dây chuyên sản xuất, và làm suy giảm nghiêm trọng các hạ tầng hữu hình, nhà kho, vận tải bao gồm cả việc vận tải đường biển xuyên quốc gia.

Sản xuất công nghiệp 3D sẽ tạo ra một bước nhảy vọt so với quá khứ. Có khả năng là các nhà làm chính sách của cả ASEAN và Trung Quốc vẫn chưa xem xét đến yếu tố này. Nhưng sự chưa chắc chắn về thành công của công nghệ in 3D trong tương lai có thể là một yếu tố khiến các nước do dự trong việc đầu tư hạ tầng.

Với sự phát triển của in 3D trong khu vực sản xuất, các dây chuyền sản xuất vốn cần nhiều bước có thể được cắt giảm và gói gọn lại: thiết kế sẽ là khâu đầu bên này, trong khi in ấn hay “sản xuất” sẽ là khâu ở đầu còn lại, và sẽ đặt tại vị trí của khách hàng hoặc một cửa hàng in ấn gần đó.

Tóm lại, chuỗi cung ứng toàn cầu như chúng ta biết tới ngày nay sẽ trở nên lạc hậu hoặc bị sụt giảm mạnh, và vì vậy, hạ tầng hỗ trợ cho các hoạt động kinh tế này cũng sẽ giảm đi độ cần thiết.

Vai trò quan trọng của Trung Quốc trong giải quyết các trở ngại này

Thành công của BRI phụ thuộc vào việc dự án này có thể thoát khỏi hình ảnh một sáng kiến lấy Trung Quốc làm trung tâm, để trở thành một chương trình hợp tác chung của khu vực, chẳng hạn như thông qua kết nối ASEAN. Hợp tác với ASEAN và dành được sự ủng hộ chính trị ở các nước còn lại sẽ là cấp thiết. Ngoài ra, Trung Quốc cần phải giữ vai trò kiến tạo trong công cuộc giải quyết ba trở ngại trên.

Mặc khác, nếu không có mối quan hệ đối tác giữa Trung Quốc và nước chủ nhà, các dự án trong BRI có thể bốc hơi khi đối mặt với các thách thức mới và diễn biến bởi, có thể là các đột phá trong công nghệ, tình hình chính trị trong nước, và các diễn biến địa chính trị bên ngoài.

Nguồn: RSIS

Từ khóa: Vành đai và Con đường, BRI, ASEAN, thách thức