Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Lợi ích của thương mại là chủ đề tranh cãi chính trong thập kỷ hiện nay, và riêng châu Phi, khối lục địa này đã bỏ phiếu ủng hộ việc tăng cường và hoàn thiện thương mại. Tháng 3 năm 2018, các nước châu Phi đã cùng nhau ký một hiệp định thương mại bước ngoặt, Hiệp định Khu vực thương mại tự do lục địa Châu Phi (AfCFTA), cam kết xóa bỏ thuế quan đối với 90% hàng hóa, từng bước tự do hóa thương mại dịch vụ và xóa bỏ một loạt các rào cản phi thuế quan khác. Nếu được thực thi thành công, hiệp định sẽ tạo ra một thị trường chung châu Phi với hơn một tỷ người tiêu dùng và tổng GDP hơn 3 nghìn tỷ USD, biến châu Phi trở thành khu vực thương mại tự do lớn nhất trên thế giới.

Tác giả: Vera L. Songwe Thư ký điều hành - Ủy ban Kinh tế về châu Phi

Điều ít ai biết về AfCFTA đó là quy mô của nó đã vượt khỏi quy mô của một khu vực thương mại tự do truyền thống, vốn thường tập trung vào thương mại hàng hóa, có bao gồm thêm thương mại dịch vụ, đầu tư, quyền sở hữu trí tuệ và chính sách cạnh tranh, có thể có thêm thương mại điện tử. Hiệp định AfCFTA còn đi kèm các sáng kiến cấp lục địa khác, bao gồm Thể thức Di chuyển tự do cho thể nhân (công dân châu Phi có thể du lịch trên khắp châu Phi mà không cần visa), Quyền cư dân (quyền trở thành công dân của bất kỳ quốc gia châu Phi nào), Quyền thành lập (bất kỳ công dân châu Phi nào cũng có quyền thành lập doanh nghiệp hoặc thuê mướn lao động tại bất kỳ quốc gia châu Phi nào), và Thị trường hàng không chung châu Phi (SAATM). Vì quy mô tác động của AfCFTA là rất lớn, vì vậy, hiểu đượccác động lực chính của hiệp định và các biện pháp tốt nhất để khai thác cơ hội và vượt qua các rủi ro và thách thức là hết sức cần thiết.

AfCFTA được ký kết đúng vào thời điểm khi lợi ích của thương mại tự do bị thách thức, và các nước lớn trên thế giới vốn có truyền thống xem thương mại là động lực tăng trưởng thì giờ đây cũng đã nghi ngờ về các nguyên tắc của thương mại tự do. Sự quay lưng này không phải là vô cớ. Khắp nơi đều thừa nhận rằng, mặc dù toàn cầu hóa và thương mại tự do đem lại các thành tích kinh tế ấn tượng trong 30 năm qua, nhưng lợi ích từ các tiến trình đó đã không được phân phối công bằng. Chỉ số Gini của Ngân hàng Thế giới về tình trạng bất bình đẳng thu nhập cho thấy, tình trạng bất công đã tăng thẳng đứng từ năm 1988 đến năm 1998 và chỉ giảm nhẹ vào năm 2013. Mặc dù đói nghèo có giảm, nhưng của cải đã không được chia sẻ đầy đủ.

AfCFTA sẽ là con át chủ bài để thúc đẩy thương mại nội khối châu Phi

Hoạt động thương mại của Châu Phi có còn khoảng trống để phát triển thêm? Tỷ lệ xuất khẩu nội khối châu Phi trong tổng kim ngạch xuất khẩu của khu vực đã tăng từ 10% năm 1995 lên 17% năm 2017, nhưng vẫn còn thấp so với tỷ lệ của châu Âu (69%), châu Á (59%), Bắc Mỹ (31%). Đây là lý do quan trọng để kỳ vọng thương mại vẫn sẽ là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng ở châu Phi. Theo kết quả dự báo của Ủy ban Kinh tế châu Phi (ECA), hiệp định AfCFTA sẽ làm tăng kim ngạch xuất khẩu nội khối. AfCFTA sẽ là con át chủ bài để kích thích thương mại nội khối phát triển. Theo tính toán của cơ quan này, đến năm 2040, giá trị thương mại nội khối sẽ tăng thêm từ 15% (tương đương 50 tỷ USD) đến 25% (tương đương 70 tỷ USD), tùy thuộc vào các nỗ lực tự do hóa, so với khi chưa có AfCFTA. Hoặc, tỷ lệ thương mại nội khối sẽ tăng từ 40% đến hơn 50%, phụ thuộc vào mức độ tham vọng tự do hóa, trong khoảng thời gian từ khi bắt đầu thực hiện cải cách (năm 2020) cho đến năm 2040.

Các bằng chứng gần đây của ECA cho thấy, khi giao thương với nhau, các nước châu Phi thường trao đổi hàng hóa chế tạo và chế biến, chuyển giao tri thức nhiều hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn. Trên thực tế, trong tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa chế tạo, tỷ lệ giao dịch nội khối chiếm 41.9%, tăng mạnh so với mức 14.8% của năm 2014. Tuy nhiên, bài toán thực sự dành cho AfCFTA đó là, các nước châu Phi có thể tăng tốc nhanh đến mức nào trong việc đa dạng hóa xuất khẩu, chuyển dịch cơ cấu sản phẩm, và làm cho thương mại bao trùm hơn.

Đa dạng hóa xuất khẩu là vấn đề quan trọng, bởi chỉ có đa dạng hóa, các nước mới có thể đủ chống chọi với sự dịch chuyển trong đường cầu do các nước nhập khẩu suy thoái kinh tế và do giá cả hàng hóa lao dốc. Đối với các nước xuất khẩu hàng tiêu dùng, đa dạng hóa góp phần chuyển dịch cơ cấu từ phụ thuộc quá nhiều vào sản xuất hàng tiêu dùng, sang cung ứng các sản phẩm và dịch vụ có giá trị cao hơn. Đa dạng hóa kinh tế cho phép nền kinh tế phát triển bao trùm hơn, quan tâm hơn đến các doanh nghiệp nhỏ và vừa, và giúp khuyến khích đổi mới sáng tạo, khi tiếp cận được với nhiều thị trường hơn. Đồng thời, đa dạng hóa cũng cho phép gia tăng năng suất.

Trong giai đoạn từ năm 1990 đến năm 2014, khi hầu hết các quốc gia tăng trưởng nhanh trên thế giới đa dạng hóa kinh tế, phần lớn các quốc gia châu Phi lại vẫn đang phụ thuộc vào các ngành công nghiệp khai thác. Ngoại trừ Rwanda, Senegal, và Sudan, các nước châu Phi còn lại đã không đa dạng hóa xuất khẩu. Đa dạng hóa xuất khẩu của châu lục chỉ cải thiện chút ít trong giai đoạn 1990 – 2014. Xuất khẩu từ Trung và Bắc Phi trở nên ngày một tập trung, và thậm chí các nước trước đó đã đa dạng hóa xuất khẩu như Morocco và Nam Phi cũng đánh mất vị trí. Ngược lại với châu Phi, hầu hết các nền kinh tế ở Đông Á lại có thể đa dạng hóa xuất khẩu với một tốc độ nhanh hơn và cùng tiến tới trình độ của Trung Quốc và Hàn Quốc. Trong bối cảnh này, AfCFTA được kỳ vọng sẽ cho mở ra cho các quốc gia thành viên những thị trường mới ở châu Phi, nhờ đó, các nước vừa có thể đa dạng thị trường xuất khẩu, vừa có thể đa dạng loại hàng hóa sản xuất.

Hiệp định AfCFTA còn mở ra tiềm năng phát triển các sản phẩm nông nghiệp. Trong năm 2015, các quốc gia châu Phi đã chi khoảng 63 tỷ USD để nhập khẩu lương thực thực phẩm, phần lớn là nhập từ bên ngoài lục địa. Theo tính toán của ECA, đến năm 2040, AfCFTA sẽ gia tăng thương mại nội khối trong lĩnh vực nông nghiệp từ 20% đến 30%, các ngành hưởng lợi lớn nhất là đường, rau củ, trái cây, các loại hạt, đồ uống và sản phẩm sữa. Hiệp định còn được kỳ vọng sẽ mở rộng tiếp cận thị trường ở cấp độ khu vực và quốc tế, nhờ vậy, làm tăng GDP quốc gia, tăng thu nhập cho người nông dân, và mở rộng khả năng đầu tư hiện đại hóa nông nghiệp thông qua chế biến và cơ giới hóa. Kết quả là, AfCFTA sẽ kích thích nhu cầu nhập khẩu thực phẩm từ các nước trong khối, hỗ trợ cho khu vực nông nghiệp – khu vực mà lao động nữ là chủ yếu.

Đa dạng hóa cũng sẽ làm tăng độ tinh vi cho sản phẩm xuất khẩu. Độ tinh vi nói tới ở đây là tỷ phần giá trị tăng thêm trong một sản phẩm, hay nói cách khác, là nâng cấp cho sản phẩm. Tăng hàm lượng giá trị và tăng độ phức tạp cho sản phẩm sẽ làm tăng năng suất và tăng kim ngạch xuất khẩu nói chung.

Trong hơn 3 thập kỷ qua, xuất khẩu từ Đông Á đã tăng cả về chất lẫn sự đa dạng. Bên trong châu Á, một số nước, có thể kể đến Hàn Quốc, Trung Quốc, Việt Nam, Thái Lan, đã gần hội tụ với tiêu chuẩn chất lượng của thế giới, phần lớn nhờ vào quá trình hội nhập vào các chuỗi cung ứng của khu vực và thế giới. Tăng trưởng chất lượng đã và đang là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với sản xuất, mặc dù chất lượng hàng hóa tiêu dùng cũng đã có tăng do sự phát triển của các ngành hội nhập theo chiều dọc. Về khía cạnh đa dạng hóa, xuất khẩu của châu Phi nhìn chung vẫn còn tụt lại phía sau, và không có bằng chứng cho thấy chất lượng đang hội tụ về tiêu chuẩn của thế giới. AfCFTA sẽ cải thiện độ tinh vi của hàng hóa xuất khẩu trên khắp lục địa, vì cho phép thêm nhiều nước trong khu vực được tham gia vào các chuỗi giá trị của khu vực và toàn cầu, và kết quả là làm tăng chất lượng của hàng hóa xuất khẩu.

Tính riêng trong khu vực, bình quân các nước Nam Phi có các mặt hàng xuất khẩu tinh vi nhất. Bostawa và Nam Phi là hai nước xuất khẩu các mặt hàng có độ phức tạp cao nhất, trong khi Rwanda và Unganda có những tiến bộ vượt bậc nhất trong 3 thập kỷ vừa qua. Tuy nhiên, cải thiện về chất cho rổ hàng xuất khẩu ở những nước còn lại trong khu vực lại rất ì ạch, thậm chí còn thụt lùi, và có một sự không đồng nhất đáng kể giữa các nước trong khu vực.

Phân tích cho thấy, một số nước giàu và mở cửa hơn ở châu Phi đã có lịch sử lâu đời trong xuất khẩu hàng hóa chế tạo, điển hình như Nam Phi và Morocco. Giống như các nước Đông Á, các nước này có thể đã đạt đến điểm bảo hòa về cải thiện chất lượng trong các ngành hiện hữu, và cần hướng tới các thị trường mới để có nhiều cơ hội hơn cho tăng trưởng và đổi mới, nhằm cải thiện lợi thế cạnh tranh. Các nước còn lại, như Botswana và Mali, đã thành công trong việc tiến lên các nấc cao hơn trong chuỗi gia trị trong ngành khai thác tài nguyên. Ở những nước này, chuyển giao kiến thức sang các ngành xuất khẩu khác có thể khai thác được tiềm năng của các ngành công nghiệp lâu đời hoặc mới nổi.

Chênh lệch trong thành tích xuất khẩu và trình độ sản xuất hàng hóa giữa các nước ở châu Phi nói lên một điều rằng, lục địa này sẽ có khả năng chuyên môn hóa rất cao, có thể tạo ra các ngành hội nhập theo chiều dọc, hình thành nên các chuỗi giá trị cho khu vực có khả năng cạnh tranh cao trên toàn cầu.

Tuy nhiên, cho dù AfCFTA được khai thác tối đa tiềm năng để đa dạng hóa và chuyển đổi các nền kinh tế châu Phi sang một nền kinh tế bao trùm hơn, các nước này cũng cần phải phát triển những chính sách và chiến lược xuất khẩu hiệu quả, và nhận diện những cơ hội mới về đa dạng hóa, công nghiệp hóa và phát triển chuỗi giá trị. Hơn nữa, mặc dù AfCFTA có thể giải quyến nhiều khúc mắc quan trọng trong thương mại liên quan đến đường cầu (demand), đặc biệt là các chướng ngại liên quan đến quy mô thị trường, các khúc mắc bên đường cung (supply) cũng phải được giải quyết.

Báo cáo “Bringing the AfCFTA About” của ECA nhấn mạnh, AfCFTA hiện thân cho một cách tiếp cận “đôi bên cùng có lợi” để cho tất cả các nước trên khắp châu Phi và các cộng đồng dễ bị tổn thương trong các quốc gia này nhận được lợi ích từ hiệp định. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, AfCFTA sẽ phải cần đến các chính sách bổ trợ và chú trọng vào việc đạt được các kết quả hữu hình trong các sáng kiến chị em của AfCFTA, là Kế hoạch Hành động Thúc đẩy Thương mại Nội khối châu Phi (BIAT). BIAT đem lại một khuôn khổ để giải quyết các khúc mắc quan trọng trong vấn đề thương mại nội khối và đa dạng hóa, dựa trên 7 nhóm giải pháp: chính sách thương mại, thuận lợi hóa thương mại, năng suất sản xuất, hạ tầng cho thương mại, tài trợ thương mại, thông tin thương mại và hội nghiệp thị trường. Trong đó, đáng chú ý hơn cả là thuận lợi hóa thương mại và xây dựng năng lực sản xuất. Thuận lợi hóa thương mại là giải pháp then chốt để giảm bớt các loại chi phí phi thuế quan, và rất quan trọng để đảm bảo cho lợi ích thương mại được bao trùm, bởi vì các quốc gia không giáp biển và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nhỏ, phi chính thức hay của nữ giới thường chịu nhiều thiệt thòi hơn, do công tác tạo thuận lợi thương mại chưa đầy đủ. Ngoài ra, xây dựng năng lực sản xuất thông qua các chương trình tái đào tạo kỹ năng cũng sẽ là giải pháp quyết định để giúp đỡ các công nhân mất việc hoặc những người dễ bị tổn thương. Đặc biệt, người dân châu Phi phải được trang bị các kỹ năng cần thiết để tham gia các ngành công nghiệp sản xuất cần nhiều kỹ năng như dệt may và máy móc.

Thật vui khi các nước châu Phi đã vạch sẵn chiến lược để khai thác lợi ích từ Hiệp định AfCFTA, và đã lên các kế hoạch hành động rõ ràng để khai thác lợi thế của thị trường quốc gia, khu vực và toàn cầu trong bối cảnh AfCFTA. Hiệp định AfCFTA có thể trở thành một con át chủ bài trong công cuộc đa dạng hóa kinh tế và phát triển bao trùm ở châu Phi. Đây là một cơ hội không nên bị bỏ lỡ và năm 2019 sẽ là thời điểm tốt để nắm bắt.

Nguồn: Brooking Institute – TQ

Từ khóa: Hiệp định thương mại tự do châu Phi, AfCFTA, thương mại nội khối