Tương lai nào của AfCFTA sau Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên Châu Phi?

Một điều gây ngạc nhiên là Hiệp định Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA) đã có hiệu lực trước Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên Châu Phi (Tripartite Free Trade Agreement).

Ngoài ra có nhiều hiệp định thương mại tự do khác, bao gồm cả những hiệp định liên quan đến cộng đồng kinh tế khu vực, cũng như các liên minh hải quan và cộng đồng tiền tệ. Châu Phi đã có rất nhiều hiệp định thương mại tự do kể từ Hiệp ước Abuja năm 1991, với mục đích rằng các cộng đồng kinh tế khu vực là nền tảng hướng tới Cộng đồng kinh tế châu Phi. Trên thực tế, người ta đã dự tính rằng Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên có thể là nền tảng cho Liên minh Hải quan Lục địa.

Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên đã được khởi xướng cách đây năm năm. Hiệp định bao gồm các quốc gia thành viên thuộc ba cộng đồng kinh tế khu vực, đó là Thị trường chung Đông và Nam Phi, Cộng đồng Đông Phi và Cộng đồng Phát triển Nam Phi. Các ước tính gần đây cho thấy rằng các thành viên thuộc Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên chiếm 53% thành viên của Liên minh châu Phi, nếu tính luôn sự tham gia của các quốc gia khác (Nam Sudan, Tunisia và Somalia). Điều này đẩy mức đóng góp GDP lục địa của các thành viên Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên lên tới 60% và một thị trường ở mức trên 800 triệu dân.

Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên dự kiến sẽ có hiệu lực trong năm nay. Vậy thì còn gì kỳ vọng nữa vào AfCFTA?

Có thể cho rằng, nhiều hiệp định thương mại tự do và số lượng lớn các cộng đồng kinh tế khu vực là mối đe dọa đối với AfCFTA. Các hiệp định thương mại tự do mà các tiểu vùng và quốc gia ở châu Phi ký kết với các quốc gia hoặc khu vực khác ngoài châu Phi cũng là một mối đe dọa đối với AfCFTA; tất cả các nỗ lực của các nước châu Phi nên tập trung vào việc thúc đẩy thương mại nội khối châu Phi. Trong khi đó, cần tập trung vào việc đảm bảo rằng các cộng đồng kinh tế khu vực hoạt động tốt hơn, đồng thời tính toán các yêu cầu tương thích giữa liên minh hải quan hiện tại với các hiệp định thương mại tự do thuộc các cộng đồng kinh tế khu vực.

Là một giải pháp dài hạn, cần phải cân nhắc nhiều hơn về tầm ảnh hưởng của AfCFTA liên quan đến các cộng đồng kinh tế khu vực. Trên thực tế, dường như AfCFTA khó có thể “hấp thụ” cộng đồng kinh tế khu vực sẵn có, bởi nguyên nhân chính là do nhiều cộng đồng kinh tế khu vực đã hội nhập sâu sắc đáng kể bởi hàng loạt các vấn đề khác, do đó một phương thức triển khai AfCFTA lý tưởng sẽ đảm bảo mối quan hệ củng cố lẫn nhau giữa AfCFTA, Hiệp định thương mại Tự do Ba bên và các hiệp định thương mại tự do thuộc các cộng đồng kinh tế khu vực. Việc triển khai AfCFTA cũng sẽ cho thấy hướng đi tương lai của các liên minh hải quan và cộng đồng tiền tệ hiện có.

Có nhiều vấn đề phức tạp đang được kỳ vọng giải quyết. Tương lai thực sự của các cộng đồng kinh tế khu vực là gì? Điều gì sẽ xảy đến với các liên minh hải quan và cộng đồng tiền tệ hiện tại? Đâu sẽ là một nền tảng lý tưởng giữa Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên và AfCFTA? AfCFTA sẽ được hỗ trợ tài chính như thế nào? Cần đưa ra các quyết định khó khăn liên quan đến năng lực và quy trình thể chế nhằm thiết lập các cơ quan khác nhau trong cộng đồng kinh tế khu vực. Đây là vấn đề kỹ thuật chưa được giải quyết, bao gồm các quy tắc xuất xứ, cải thiện giá trị gia tăng sản xuất, ưu đãi thương mại và nguyên tắc tối huệ quốc.

Về các cộng đồng kinh tế khu vực, rất có thể là chúng ta phải quay trở lại Kế hoạch Hành động Lagos và Hiệp ước Abuja nhằm hiểu rõ hơn về những gì mà một “khu vực” cần có. Dường như, có rất nhiều cộng đồng kinh tế khu vực hơn những gì chúng ta nên có, nếu chúng ta tuân thủ nghiêm ngặt định nghĩa của Hiệp ước Abuja về khu vực. Trên thực tế, đã quá trễ để tiến hành xem xét chính trị quan trọng liên quan đến Hiệp ước Abuja, bao gồm các giai đoạn hoặc khung thời gian được đưa ra để thành lập Cộng đồng kinh tế châu Phi. Cần cân nhắc nhiều hơn nhằm đảm bảo rằng chúng mang lại một liên minh hải quan lục địa và một châu Phi sau cùng.

Các quốc gia thuộc Liên minh các nước châu Phi đang trong quá trình hình thành. Theo kết quả từ Hội nghị Berlin 1884-85, châu Phi được tạo thành từ các tiểu quốc rối loạn thay vì các quốc gia. Về cơ bản, không có quốc gia châu Phi nào ổn định. Một liên minh chính trị giữa các nước châu Phi tạo thành một quốc gia châu Phi duy nhất mới có thể mở rộng quy mô kinh tế. Quan trọng nhất, một khối châu Phi hợp nhất sẽ có dân số lớn hơn, sức mạnh chính trị và kinh tế mạnh mẽ hơn, ảnh hưởng rõ ràng hơn đến các vấn đề toàn cầu. Cuối cùng, các quốc gia châu Phi sẽ giải quyết nhiều vấn đề khó khăn vốn dĩ gây ra chênh lệch phát triển giữa các quốc gia châu Phi - ngay cả khi cộng đồng kinh tế khu vực - không thể giải quyết vì nhiều vấn đề là chính trị thay vì kinh tế hoặc pháp lý.

Có lẽ việc phê chuẩn nhanh chóng AfCFTA - vượt qua cả Hiệp định Thương mại Tự do Ba bên - cho thấy những nỗ lực hội nhập khu vực chưa từng thấy ở châu Phi. Điều này nói lên rằng, hội nhập khu vực ở châu Phi chủ yếu tập trung vào hợp tác kinh tế. AfCFTA cũng chủ yếu là một sáng kiến kinh tế, nhưng có tiềm năng lớn như một bước tiến tới sự thống nhất của các nước châu Phi. Bên cạnh việc tự do hóa thương mại và xóa bỏ các rào cản đối với thương mại, AfCFTA cũng nên là một công cụ chính trị để thúc đẩy sự phát triển bao trùm rất cần thiết ở châu Phi.

Một mô hình khác của hội nhập khu vực là mô hình liên Phi tự nhiên, gồm chương trình nghị sự dựa trên chủ nghĩa dân tộc châu Phi. Cách tiếp cận này không hoàn toàn bởi mục tiêu kinh tế nhằm tăng cường tiếp cận thị trường và các yếu tố liên quan, mà đây còn là cách tiếp cận được củng cố bởi sự thống nhất chính trị của châu Phi.

Điều quan trọng là các vấn đề chủ chốt liên quan đến AfCFTA nên được giải quyết mau chóng nhằm triển khai AfCFTA thành công. Chẳng hạn, cần gỡ bỏ quan điểm cho rằng sẽ có sự hội tụ hoặc hấp thụ của các cộng đồng kinh tế khu vực vào AfCFTA. Rất có thể các cộng đồng kinh tế khu vực cuối cùng sẽ không còn tồn tại. Việc đặt đủ trọng tâm và thời gian để AfCFTA thành công, đảm bảo xây dựng được Cộng đồng kinh tế châu Phi và thành lập một liên minh hải quan lục địa sẽ giúp ích rất nhiều cho một Liên minh các nước châu Phi. Liên minh các nước châu Phi là giải pháp lâu dài duy nhất cho nhiều thách thức của lục địa.

Nguồn: Mail & Guardian

Từ khóa: Hiệp định tự do thương mại, hội nhập kinh tế1, AfCFTA