Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nhà lãnh đạo tư tưởng, Tiến sĩ Mthandazo Ngwenya, giải thích tầm quan trọng của một khu vực thương mại tự do và liên minh hải quan.

Covid-19 ảnh hưởng đến châu Phi như thế nào?

Trong Báo cáo Xung đột Châu Phi vào tháng 4 năm 2020, Ngân hàng Thế giới (WB) đã kết luận rằng châu Phi cận Sahara (SSA) sẽ phải đối mặt với một cuộc suy thoái kinh tế đáng kể do đại dịch Covid-19 đã kìm kẹp tất cả các quốc gia trên lục địa châu Phi. WB dự kiến mức giảm tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của SSA sẽ rơi vào khoảng từ 2% đến 5% vào năm 2020, điều này báo hiệu cuộc suy thoái thực sự đầu tiên cho SSA trong hơn 25 năm. Trước khi dịch Covid-19 bùng phát, báo cáo Triển vọng kinh tế châu Phi do Ngân hàng Phát triển châu Phi công bố đã dự kiến SSA sẽ tăng trưởng 3,9% trong năm 2020 và 4,1% vào năm 2021.

Các biện pháp phong tỏa do nhiều quốc gia ở châu Phi và thế giới áp dụng để kiểm soát sự lây lan của virus đã làm hạn chế thương mại, làm gián đoạn chuỗi cung ứng và gây ra sự cắt giảm trong thương mại toàn cầu. Bản chất biến động kinh tế toàn cầu này có nghĩa là thương mại châu Phi có không gian hạn chế. Nhu cầu đối với hầu hết các mặt hàng đã giảm trên toàn cầu, sự sụt giảm dòng vốn đầu tư và chuyển dịch ưu tiên tiêu dùng ở Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) sẽ cắt giảm hỗ trợ phát triển chính thức cho châu Phi. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới lưu ý rằng, Angola, Nigeria và Nam Phi sẽ chịu các cơn co thắt kinh tế lớn nhất vào năm 2020/2021 do phụ thuộc đáng kể vào các mặt hàng mà nhu cầu và giá cả quốc tế đã giảm đáng kể.

Lấy dầu thô làm ví dụ, xuất khẩu dầu thô là nguồn thu ngoại tệ lớn đối với Angola và Nigeria, chiếm một tỉ trọng đáng kể trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của cả hai quốc gia. Vào ngày 20 tháng 4, mức giá West Texas Intermediate (WTI), chỉ số chuẩn dầu của Mỹ, đã giảm xuống mức âm 37,63 USD/thùng - lần đầu tiên trong lịch sử thế giới. Trong khi tiến bộ công nghệ đóng một phần nguyên nhân, thì tình trạng thừa cung và thiếu cơ sở dữ trữ gây ra bởi sự sụt giảm nhu cầu toàn cầu là một nhân tố quan trọng. Giá dầu hiện vẫn ở mức thấp trong lịch sử, làm giảm doanh thu ngoại hối của các nhà xuất khẩu.

Những quốc gia phụ thuộc lớn vào du lịch sẽ chứng kiến ​​sự sụt giảm mạnh về doanh thu vì khối lượng du lịch quốc tế bị hạn chế đáng kể. Các điều kiện kinh tế khó khăn và nỗi sợ hãi của coronavirus sẽ làm giảm nhu cầu về các chuyến bay, khách sạn, thuê xe và các sản phẩm giải trí quốc tế khác. Nhìn chung, khả năng thu thuế của các chính phủ sẽ giảm, đồng thời, áp lực đang đè nặng lên nhiều chính phủ nhằm tăng chi tiêu hỗ trợ xã hội, y tế và kinh tế để giảm bớt khó khăn cho các gia đình đang phải đối mặt với tương lai bất trắc và thất nghiệp có thể xảy ra. Việc tài trợ cho các biện pháp cứu trợ khẩn cấp sẽ buộc ngân sách một số quốc gia tăng thâm hụt, từ đó làm giảm số dư tài khóa và tìm kiếm các khoản vay thúc đẩy mức nợ quốc gia.

Đại dịch Covid-19 chỉ đơn giản là phóng đại những thách thức mang tính hệ thống và cấu trúc vốn dĩ đã tồn tại trong nền kinh tế của nhiều quốc gia. Đáng chú ý, sự phụ thuộc dai dẳng vào các mô hình kinh tế truyền thống, dựa trên các mặt hàng khai thác của châu Phi như dầu, vàng, đồng và các tài nguyên nông nghiệp khác để xuất khẩu thô sang châu Âu, châu Á và châu Mỹ để đổi lấy tiền ngoại tệ không thay đổi nhiều. Đổi lại, các nước châu Phi, nhập khẩu thành phẩm (trong một số trường hợp hàng hóa có lợi ban đầu được xuất khẩu thô bởi cùng một quốc gia) với giá cao hơn đáng kể, làm cạn kiệt nguồn ngoại hối ít ỏi thu được từ xuất khẩu. Phần còn lại được dùng để chi trả cho nợ nước ngoài ngày càng gia tăng có nguồn gốc từ châu Á và rò rỉ do sự cố và chi tiêu lãng phí.

Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi

Dấu hiệu cảnh báo về sự nguy hại của cấu trúc kinh tế toàn cầu hiện nay đã xảy ra trên ‘bức tường’ châu Phi trong nhiều thập kỷ. Điều này xuất phát từ nguyện vọng của những bậc cha ông chúng ta, những người mà vào năm 1963, đã thành lập Tổ chức Thống nhất Châu Phi (OAU) tại Addis Abba. Vào ngày 9 tháng 7 năm 2002, Liên minh Châu Phi (AU) được thành lập tại hội nghị thượng đỉnh OAU ở Durban với tư cách là tổ chức kế nhiệm. Cựu Tổng thống Thabo Mbeki được bổ nhiệm làm chủ tịch đầu tiên của AU mới thành lập. Một trong những yêu cầu quan trọng nhất được đặt ra đối với AU, đặc biệt là Ủy ban Thương mại và Công nghiệp AU, là đảm bảo mở rộng thương mại nội khối châu Phi và tạo ra Khu vực Thương mại Tự do Lục địa (CFTA).

CFTA không phải là một chương trình kinh tế biệt lập, mà là một trong những trụ cột trong việc thành lập Cộng đồng kinh tế châu Phi (AEC), phù hợp với Hiệp ước OAU Abuja năm 1991. Chương trình hành động tạo ra AEC gồm sáu giai đoạn, theo điều 6 và điều 88 của hiệp ước. Sau khi triển khai CFTA, chương trình đòi hỏi phải thành lập Liên minh Hải quan Lục địa, với kết quả đạt được phải là Thị trường chung Châu Phi (ACM). Khi thực hiện đầy đủ chương trình, lục địa châu Phi dự kiến ​​sẽ đạt được những điều sau:

- Tháo dỡ chính sách thương mại bảo hộ,

- Hài hòa hóa các chính sách và quy định hải quan,

- Cho phép tự do di chuyển hàng hóa, dịch vụ (yếu tố sản xuất),

- Cho phép di chuyển tự do thể nhân (hộ chiếu đơn),

- Sử dụng một loại tiền tệ duy nhất,

- Xây dựng một ngân hàng trung ương châu Phi, và

- Xây dựng một quốc hội châu Phi.

Cam kết về các mục tiêu này được tiếp tục thể hiện trong Chương trình nghị sự 2063 của AU, được thông qua vào ngày 31 tháng 1 năm 2015 tại Hội nghị Thường niên lần thứ 24 của Nguyên thủ Quốc gia và Chính phủ tại Addis Ababa. Thỏa thuận thành lập Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA) có hiệu lực vào ngày 30 tháng 5 năm 2019. Trong tổng số 54 trong số 55 quốc gia thành viên AU đã ký thỏa thuận (trừ Eritrea), tính đến ngày 31 tháng 1 năm 2020, quốc hội 29 quốc gia, bao gồm cả Nam Phi, ký phê chuẩn thỏa thuận. AfCFTA được ấn định có hiệu lực vào ngày 1 tháng 7 năm 2020. Với tổng dân số dự kiến ​​là 1,2 tỷ người, GDP là 3,6 nghìn tỷ đô la và 55 quốc gia thành viên, AfCFTA sẽ là một lực lượng kinh tế và thương mại quan trọng. Việc loại bỏ thuế quan và các rào cản phi thương mại có thể tăng gấp đôi thương mại nội bộ châu Phi, theo Ủy ban Kinh tế Liên Hợp Quốc.

Điều rõ ràng là, cân bằng sức mạnh thương mại toàn cầu hiện tại và hiện trạng kinh tế không ủng hộ châu Phi, và không lúc nào trong lịch sử gần đây, sự mở rộng thương mại nội bộ châu Phi trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Trước thảm họa kinh tế và sức khỏe cộng đồng Covid-19, nhiều quốc gia châu Phi đã chiến đấu với những ‘luồng gió mậu dịch’ kinh tế quan trọng. Chẳng hạn, dự báo tăng trưởng kinh tế của Nam Phi năm 2020 là một đường nằm ngang. Vào tháng tư năm nay, quốc gia này đã chịu một đòn đánh kinh tế mạnh khi Quỹ xếp hạng Moody hạ xếp hạng tín dụng xuống mức thấp. Xu hướng dân tộc gia tăng ở một số khu vực Tây Âu và Mỹ tìm kiếm cách điều chỉnh lại chương trình nghị sự thương mại ‘toàn cầu’ tiêu cực, được tổ chức bởi Tổ chức Thương mại Thế giới và các tổ chức Bretton Wood khác. Một số quốc gia phát triển đã sẵn sàng hành động bên ngoài các quy tắc được quy định trong Thỏa thuận Marrakesh năm 1994. Các thủ tục hữu hiệu để giải quyết tranh chấp đã bị bỏ qua. Một số quốc gia phát triển đã lựa chọn các biện pháp đơn phương, bao gồm thuế quan hoặc các biện pháp thương mại hạn chế hoặc các biện pháp trừng phạt.

Một trường hợp điển hình là cuộc chiến thuế quan giữa Trung Quốc và Mỹ đã được tiến hành bên ngoài các tiêu chuẩn được quốc tế công nhận về giải quyết tranh chấp thương mại toàn cầu. Mỹ cho rằng Trung Quốc đang vi phạm các quy tắc của WTO bằng cách đặt các rào cản thương mại và thuế quan không công bằng đối với các công ty và sản phẩm của Mỹ, trong khi Trung Quốc chịu mức thuế rất thấp và trong một số trường hợp, không áp dụng thuế đối với các sản phẩm của họ xuất khẩu sang Mỹ. Mỹ lập luận rằng Trung Quốc vượt quá tư cách của các nước đang phát triển, do đó không nên được hưởng quyền tiếp cận thị trường và đối xử ưu đãi trong thương mại toàn cầu tương tự như các nước nghèo ở SSA. Đúng hay sai và bất kể bạn đứng về phía nào trong tranh luận này, mức thuế quan mà Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc khiến nền kinh tế Trung Quốc tăng trưởng ở mức thấp nhất trong gần 30 năm, ngay cả trước khi bùng phát Covid-19. Thông báo của phía Mỹ về một cuộc điều tra nguồn gốc coronavirus và việc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lấy ‘Trung Quốc làm trung tâm’ cho thấy quan hệ Mỹ-Trung đang hướng tới thời kỳ hỗn loạn. Tại cuộc họp của Hội đồng Y tế Thế giới tổ chức vào ngày 18 tháng 5 năm 2020, căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc có thể nhìn thấy được. Hơn 100 quốc gia đã ủng hộ một cuộc điều tra độc lập về nguồn gốc của Covid-19. Điều này tập trung nhiều áp lực hơn lên Trung Quốc và vị thế của nước này trên thế giới.

Tại sao điều này quan trọng với châu Phi?

Theo Tổng cục Hải quan Trung Quốc, tổng thương mại Trung Quốc với châu Phi đứng ở mức khổng lồ, 208 tỷ USD trong năm 2019, và dự đoán tăng trưởng kinh tế sẽ gia tăng mức độ thương mại trong vài năm tới. Các mức thuế mà Mỹ áp lên Trung Quốc đã không may ảnh hưởng đến thương mại Trung Quốc-châu Phi. Ngân hàng Phát triển Châu Phi dự báo mức giảm GDP tiềm năng 2,5% trong ba năm tới nếu các cuộc chiến thương mại vẫn tiếp diễn. Ví dụ, thuế thép và nhôm của Mỹ đã làm tổn thương đáng kể xuất khẩu của Nam Phi sang Mỹ. Điều này, cùng với nhu cầu hàng hóa của Trung Quốc giảm nói chung, có thể có tác động trở lại đối với châu Phi. Covid-19 khiến cấu trúc thương mại yếu kém và sự phụ thuộc của châu Phi tiếp tục được phơi bày.

Những sự kiện địa chấn toàn cầu này đã đưa nhiều quốc gia từ các lục địa vào ván cờ giữa phương đông và phương tây. Như một câu ngạn ngữ cổ của người châu Phi, ‘Trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết’. Ngày nay, một cách rõ ràng hơn, 55 quốc gia thành viên AU quá nhỏ để cạnh tranh toàn cầu, do thiếu quy mô toàn cầu và ảnh hưởng chính trị làm hạn chế các vị thế đàm phán trong các thỏa thuận thương mại. Suy nghĩ đằng sau chương trình lục địa được tán thành bởi thỏa thuận Abuja là một vị trí đàm phán thống nhất mang lại vị thế đặt cược tốt nhất. Để điều này xảy ra, lục địa phải đạt được các quy tắc hải quan thống nhất và mở rộng thương mại nội bộ châu Phi. Điều này sẽ cho phép những lợi thế tốt hơn trong các cuộc đàm phán, cho phép người châu Phi giao dịch nhiều hơn với nhau và giảm sự phụ thuộc quá mức. Điều này đòi hỏi một chiến lược dài hạn duy nhất khả thi để đạt được một sân chơi bình đẳng và tính độc lập cao hơn, bởi vì nếu chia tách ra chúng ta chắc chắn sẽ thất bại.

Nam Phi hiện chỉ xuất khẩu 27% sản phẩm trong nội khối châu Phi và phần còn lại xuất khẩu cho châu Âu, châu Á và châu Mỹ. Theo Báo cáo thương mại châu Phi 2018 được viết bởi Afreimumbank, tổng thương mại nội khối châu Phi (nhập khẩu cộng với xuất khẩu giữa các nước châu Phi trong tổng số phần trăm tổng nhập khẩu lục địa cộng với xuất khẩu) nằm ở mức 16%, so với 67% thương mại nội khối châu Âu, 58% cho thương mại nội Á, 48% thương mại Bắc Mỹ và 20% cho Mỹ Latinh. Báo cáo tương tự lưu ý rằng việc triển khai thành công AfCTA sẽ dẫn đến việc loại bỏ các hàng rào thuế quan, do đó làm tăng thương mại, giảm chi phí sản xuất và thúc đẩy nền kinh tế có quy mô trên khắp châu Phi.

Con đường phía trước hậu Covid-19

Châu Phi đã có rất nhiều điều để ăn mừng vào năm 2018 và 2019. Các nhà lãnh đạo châu Phi cuối cùng đã đưa mong muốn lâu dài về một liên minh thương mại và hải quan trở lại đúng hướng sau nhiều năm lên kế hoạch và đàm phán - bắt đầu vào tháng 3 năm 2018 tại Kigali với một hội nghị thượng đỉnh bất thường về AfCFTA mà đỉnh điểm là việc ký kết thỏa thuận thành lập AfCFTA. Điều này được kết hợp với Tuyên bố và Nghị định thư Kigali cho Hiệp ước, thành lập Cộng đồng kinh tế châu Phi. Nghị định thư thông qua quyền tiếp cận thị trường và di chuyển tự do thể nhân và quyền cư trú và định cư.

Vào ngày 1 tháng 7 năm 2020, lục địa châu Phi dự kiến tổ chức một lễ kỷ niệm lớn, đánh dấu một cuộc cách mạng thương mại mới, vì đó là ngày AfCFTA chính thức có hiệu lực. Tuy nhiên, các câu hỏi vẫn xoay quanh việc làm thế nào chúng ta có thể mở cửa các biên giới quốc gia thương mại bị đóng cửa trong nỗ lực chống lại Covid-19. Báo cáo Afro Champions Initiative tháng 4 năm 2020 ghi nhận các tác động sau đây do Covid-19 gây ra trên AfCFTA:

- Hoạt động của ban thư ký AfCFTA tháng 3 năm 2020 đã bị trì hoãn;

- Các cuộc đàm phán thương mại bị chậm lại vì các đoàn đàm phán không thể di chuyển;

- Nguy cơ khánh thành vào 1 tháng 7 năm 2020 bị hủy bỏ;

- Trọng tâm và sự chú ý của nhiều quốc gia đã chuyển hướng sang các biện pháp chống Covid-19;

- Các tác động tài khóa tiêu cực khiến các quốc gia giảm sự sẵn sàng thực hiện các thỏa thuận;

- Khu vực tư nhân đang bị ảnh hưởng nặng nề; và

- Sụt giảm tạm thời thương mại nội khối châu Phi khi biên giới đóng cửa.

Trong một động thái chưa từng có, một số lãnh đạo doanh nghiệp hàng đầu của châu Phi đã viết một bức thư ngỏ tới các bộ trưởng và tổng thống châu Phi kêu gọi duy trì ngày 1 tháng 7 và các biện pháp khác được đưa ra để đảm bảo rằng xung lực không bị mất. Các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và các tổ chức mà họ đại diện bao gồm các anh tài như James Mwangi, Chủ tịch Tập đoàn Ngân hàng Equity Kenya; Nonkululeko Nyembezi-Heita, Lãnh đạo doanh nghiệp SA; Tập đoàn phát triển công nghiệp Busi Mabuza của Nam Phi; Ngân hàng quốc tế thương mại Hisham Ezz Al-Arab Ai Cập; Chamsou Andjorin, giám đốc, Boeing SSA; và Gervais Djondo, đồng sáng lập Ecobank Transnational Inc.

Bất chấp những thách thức hiện tại mà châu Phi và cả thế giới đang phải đối mặt vì Covid-19, cuộc đấu tranh hướng tới hiện thực hóa một khu vực thương mại tự do và liên minh hải quan là THỰC SỰ. Các nhà lãnh đạo của lục địa cần thống soái tất cả quyết tâm, lòng can đảm và trí tuệ để xem qua việc thực hiện AfCFTA, bởi vì, theo nghĩa đen, cuộc sống của người châu Phi và khát vọng tuổi trẻ chúng ta phụ thuộc vào đó.

Nguồn: How we made it in Africa

Từ khóa: Khủng hoảng kinh tế, khu vực tự do thương mại, AfCFTA, Covid-19