Đón chờ một ASEAN tăng cường chủ động

cangbien2018

Trong năm 2019, ASEAN không thể tránh né việc đối mặt một số vấn đề. Môi trường khu vực và toàn cầu đòi hỏi khối này phải thận trọng và chủ động hơn trong việc thúc đẩy đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia thành viên cũng như các đối tác quan trọng.

Rõ ràng, điều này nói dễ hơn làm. Với tư cách là chủ tịch của ASEAN, Thái Lan cần tăng cường vai trò trung tâm của khối, đồng thời đưa ra những ý tưởng mới mẻ để đạt được mục tiêu này. Tuy nhiên, bản thân Bangkok cũng đang phải đối mặt nhiều thách thức, đó là chưa kể đến sự phân nhánh của nền chính trị mở cửa sau gần năm năm cai trị của quân đội.

Kể từ tháng 6/2018, tâm lý chung của khu vực hơi có chút nặng nề, do những bất ổn đến từ bên ngoài. Sự ổn định của toàn cầu cũng như phong thái lãnh đạo từ sau thế chiến thứ hai đã không còn như trước. Trước đây, trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, mức độ phân cực của thế giới khiến ASEAN có thể dễ dàng hơn trong việc đối phó với “sự phân chia Đông-Tây”. Còn hiện nay, nhiệm vụ này trở nên khó khăn hơn khi thế giới trở nên đa cực, với những nhân tố mới xuất hiện trong cuộc chơi toàn cầu.

Mọi quốc gia đều muốn khẳng định vị thế thông qua hàng loạt các cuộc đàm phán hoặc bắt tay cùng các cường quốc trên thế giới. Và 10 nước thành viên ASEAN cũng không ngoại lệ. Tuy vậy, dựa trên nhiều quan sát từ góc độ bên ngoài, đặc điểm nổi bật của khối ASEAN là sự đa dạng thể chế chính trị cũng như những nét văn hóa đặc trưng của từng thành viên. ASEAN đã tận dụng sự đa dạng này làm lợi thế cho sự phát triển của khu vực.

Ở năm thứ 51, ASEAN đang tồn tại trong một môi trường chiến lược mới đòi hỏi các phương pháp tiếp cận có mục đích rõ ràng, bởi vì sự cạnh tranh giữa các cường quốc vẫn diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau ở nhiều lĩnh vực và không hề có dấu hiệu suy giảm. Các động thái của những quốc gia lớn hiện không được nhìn nhận là phục vụ ‘lợi ích chung’ như trước đây nữa. Thay vào đó, khái niệm ‘Đặt đất nước mình lên hàng đầu’ (My Country First) hiện đang lan rộng ở khắp nơi.

Sự thay đổi nói trên thể hiện rõ nhất tại Mỹ dưới thời của Tổng thống Donald Trump, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ đánh bật siêu cường này khỏi ngai vàng lãnh đạo toàn cầu. Rất ít người hình dung được việc các cường quốc số 1 và số 2 trên thế giới, cụ thể là Mỹ - Trung Quốc, sẽ xảy ra xung đột hoặc cạnh tranh khốc liệt lẫn nhau. Tất cả đều đang băn khoăn liệu sự trỗi dậy nhanh chóng của Trung Quốc có dẫn tới cuộc xung đột với Mỹ hay không, trong khi Mỹ đang giữ vị thế số 1 toàn cầu kể từ khi kết thúc Thế chiến II. Nếu chiến tranh diễn ra, tăng trưởng kinh tế toàn cầu và sự thịnh vượng của khu vực sẽ tiếp tục bị ảnh hưởng.

Trong suốt 5 thập kỷ, nhiều người đã hoài nghi sự phát triển của ASEAN và không ngần ngại ví khối này như một ‘tổ chức hổ giấy’. Tuy nhiên, bất chấp mọi nghi ngờ, tổ chức này vẫn duy trì cho tới nay, nhờ việc chỉ đóng vai trò ôn hòa như một tổ chức hỗ trợ. Xét cho cùng, hòa bình và thịnh vượng lâu đời trong khu vực là minh chứng rõ ràng cho sự thành công của ASEAN. Các học giả và chính trị gia nên lưu tâm đến điều này, thay vì chỉ chăm chăm chỉ trích những nhược điểm của khối về sự không tức thời và thiếu can thiệp mạnh mẽ trong quá trình ra quyết định.

Dẫu vậy, ASEAN không nên tự mãn. Trong những thập kỷ tiếp theo, tổ chức này cần phải phản ứng nhanh hơn và hành động quyết liệt hơn với những phát ngôn rõ ràng về các vấn đề có tác động đến lợi ích khu vực.

Ngày nay, ASEAN đang thay đổi, nhưng thế giới vẫn không biết nhiều về tổ chức này; bởi vì ASEAN không giống như Liên minh châu Âu, Mercosur hay Liên minh châu Phi khi những thay đổi diễn ra không rõ nét và nổi bật. Ngược lại, quá trình thay đổi trong ASEAN diễn ra chậm chạp vì cơ chế tổ chức dựa trên sự đồng thuận. Mỗi quyết định mới đều đòi hỏi thời gian lâu để thống nhất và các mâu thuẫn nội bộ cũng chỉ được kết luận một cách ôn hòa. Do đó, ASEAN gần như không được thế giới quan tâm. Tuy nhiên khi lợi ích khu vực bị đe dọa, ASEAN đã không trốn chạy mà cũng đã tỏ rõ lập trường cứng rắn, thể hiện qua các động thái đối với những vấn đề liên quan đến an ninh như chống khủng bố, an ninh lương thực hay giải giáp khu vực.

Bất chấp tình hình thay đổi, mối liên hệ chặt chẽ và tin tưởng giữa những nhà lãnh đạo các nước thành viên vẫn mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Tại một hội nghị thượng đỉnh gần đây diễn ra ở Singapore, các nhà lãnh đạo ASEAN đã tổ chức những buổi thảo luận thẳng thắn về lợi ích của khối liên quan đến sáng kiến Ấn Độ-Thái Bình Dương của Nhật Bản, quá trình phi hạt nhân hóa đang diễn ra ở Triều Tiên hay việc thúc đẩy thương mại tự do đa phương trong khu vực. Ngoài ra, ASEAN và Myanmar cũng đạt được sự thống nhất về các điều khoản tham chiếu cho cuộc khủng hoảng Rakhine. Điều này sẽ cho phép ASEAN tăng cường quan hệ hợp tác với các tổ chức quốc tế. Sau một thời gian dài trì hoãn, ASEAN đã tạo dựng được quan hệ đối tác chiến lược với Nga và Liên minh châu Âu. Trong tương lai, một trật tự khu vực mới sẽ được định hình.

Tuy nhiên, theo những diễn tiến trên, có một vài cảnh báo được đưa ra. Đó là sự thiếu thông suốt về mặt thông tin ở cấp cơ sở hoặc địa phương của các nước ASEAN. Trong trường hợp các cơ quan cấp cao của ASEAN đều biết rõ vấn đề nhưng các cấp thấp hơn thì không hiểu chi tiết, mối liên hệ giữa các bộ phận trong một hệ thống sẽ không được hình thành và việc cộng đồng ASEAN tập trung vào yếu tố con người sẽ gặp khó khăn. Kéo theo đó, công dân ASEAN không thể theo dõi tiến trình hội nhập của khối, từ đó sẽ khó lòng tham gia vào tiến trình này như một người trong cuộc quan trọng.

Thế giới hiện đang phải đối mặt với những hỗn loạn do phong trào chống toàn cầu hóa gây ra cùng với việc các quốc gia tập trung quá nhiều vào thương mại, đầu tư và di cư tự do, trong khi các vấn đề như sinh kế và phúc lợi của người dân địa phương lại bị xem nhẹ.

Làn sóng dân túy đã tràn ngập Hoa Kỳ và Châu Âu, đồng thời đang lan rộng khắp thế giới. Việc Anh rút khỏi EU có thể xem là một ví dụ hữu ích đối với ASEAN về hậu quả của việc phớt lờ tiếng nói của người dân. Thúc đẩy hỗ trợ các nước thành viên liên quan tới các vấn đề trong nước sẽ giúp ASEAN nâng cao quyền lực hơn trên các diễn đàn quốc tế.

Một thông tin thú vị cần lưu ý là, chỉ một số ít công dân ASEAN cho rằng ASEAN không có vai trò trong quá trình giải quyết các vấn đề toàn cầu quan trọng. Một nhóm chuyên gia thuộc Viện Yusof Ishak có trụ sở tại Singapore cho biết: trong nghiên cứu mới nhất của họ, có tựa đề là Nhà nước Đông Nam Á: 2019, kết quả phản ánh chỉ có 23% công dân thờ ơ với các hoạt động của khối. Điều này có nghĩa là phần lớn công dân ASEAN vẫn tin vào một số ảnh hưởng nhất định của tổ chức này.

Tuy nhiên, 62% số người được hỏi lo lắng rằng Asean đang “trở thành sàn đấu của các nước lớn”. Nếu dự đoán này diễn ra trong thực tế, chính trị khu vực sẽ còn phân cực hơn nữa. Các thành viên ASEAN sẽ cần phải tập trung ứng phó để tránh trở thành con tốt trong trò chơi quyền lực giữa Trung Quốc và Mỹ.

Vị trí chủ tịch ASEAN đóng một vai trò rất quan trọng. Dù tốt hay xấu, tính trung tâm và sự liên quan của ASEAN phụ thuộc vào sự khôn ngoan của chủ tịch và các thành viên khác, điều đã định hình nên một ASEAN như hiện nay.

Nguồn: Bangkok Post - DN

Từ khóa: ASEAN, tổ chức hổ giấy