ASEAN 4.0: Kế hoạch cho tương lai

CMCN4.0-1

Những lợi thế của ASEAN sẽ trở nên vô nghĩa nếu khối này không áp dụng các chính sách xuyên biên giới hiệu quả, nhằm kích thích dòng chảy dữ liệu, nhân tài và nguồn vốn dịch chuyển tự do hơn, và nâng cao khả năng tiếp cận thị trường.

Từ khi ra đời vào năm 1967, ASEAN vẫn luôn đứng vững trước những biến động to lớn về chính trị, kinh tế và xã hội trên toàn khu vực. Tổ chức này đã duy trì nền hòa bình, ổn định khu vực và đoàn kết về mặt ngoại giao, mặc cho sự đa dạng và phân hóa to lớn giữa các nước thành viên. Đây là nền tảng quan trọng cho khả năng phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng của các nước thành viên.

ASEAN khởi đầu với năm nước thành viên, có tổng dân số là 200 triệu người và tổng GDP là 22 tỷ USD. Hiện tại, hiệp hội đã mở rộng thành 10 nước thành viên và là ngôi nhà chung của hơn 630 triệu người và 2,8 nghìn tỷ USD GDP, trở thành nền kinh tế lớn thứ sáu trên thế giới.

Nhờ vào lợi thế về nhân khẩu học, nguồn nhân lực được đào tạo bài bản và chăm chỉ, tài nguyên thiên nhiên dồi dào, cơ sở hạ tầng hiện đại, ASEAN có thể tự tin giữ vững tiến độ phát triển nhanh chóng.

Đây không chỉ là một câu chuyện thành công của chủ nghĩa hợp tác khu vực, mà còn là tiềm năng để tạo ra nhiều xu hướng hợp tác khu vực hơn – nếu chúng ta tiếp tục đi theo con đường hợp tác khu vực một cách đúng đắn, vì một tương lai đổi mới.

Phương thức ASEAN

Mấu chốt cho sự thành công và bền vững của ASEAN là nhờ vào cách thức làm việc mang tên “Phương thức ASEAN”.

Hiện không có một định nghĩa chính thức cho Phương thức ASEAN, nhưng có thể hiểu nôm na là, trong phương thức này, chủ quyền quốc gia được đặt lên trên hết. Đó là mô hình ra quyết định dựa trên sự đồng thuận chung và không ép buộc, cho phép các nước được quyền không tham gia hoặc trì hoãn tham gia bất kì sáng kiến nào, chỉ trao quyền hạn tối thiểu cho các cơ quan đa quốc gia, chẳng hạn như Ban thư ký ASEAN, và tránh áp dụng các cam kết ràng buộc về mặt pháp lý.

Phương thức ASEAN tạo sự thuận lợi về mặt chính trị cho các nước, để trở thành thành viên của ASEAN. Tuy nhiên, tiến trình hội nhập kinh tế đòi hỏi phải có nhiều sự chắc chắn và minh bạch hơn.

Phương thức ASEAN đang hạn chế khả năng hình thành một khối kinh tế hội nhập; Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) thành lập vào năm 2016 cũng còn khá lâu mới đạt đến trình độ của một nền tảng sản xuất chung, như những gì được vạch ra trong Hiến chương ASEAN năm 2007.

Kế hoạch tổng thể xây dựng AEC đến năm 2025 về cơ bản cam kết rằng ASEAN sẽ tiếp tục theo đuổi hầu hết những mục tiêu từng được nhắc đến trong hiến chương ban đầu, nhưng sẽ chậm hơn 10 năm so với kế hoạch đề ra.

Liệu chúng ta có nên tiếp tục theo đuổi những kế hoạch ban đầu, khi mà phương thức ASEAN đã ăn sâu vào cách làm việc, và gần như là yếu tố tiên quyết để giữ các nước cùng đồng thuận tham gia?

Hơn thế nữa, tương lai nền kinh tế đang thay đổi một cách nhanh chóng với sự xuất hiện của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 (4IR), phải chăng chúng ta nên nghĩ về một chiến lược và tầm nhìn mới cho tiến trình hội nhập kinh tế, thay vì cứ theo đuổi những phương pháp cũ khiến chúng ta trì trệ, và áp đặt một tầm nhìn hội nhập tham vọng quá mức.

Vẫn còn một chặng đường dài

Một sự thật phũ phàng là dù khối ASEAN nhìn chung đã đạt được nhiều thành công lớn; nhưng quá trình hội nhập kinh tế của ASEAN lại là một nỗi thất vọng.

Mặc cho sự bùng nổ của các chuyến bay giá rẻ, tỷ lệ tổng lượt khách di chuyển nội khối ASEAN vẫn giữ nguyên, 41% năm 2000 và 42% năm 2015.

Trong khi đó, tỷ lệ tổng lượt khách di chuyển nội khối Châu Âu chiếm đến khoảng 75%.

Tương tự vậy, tỷ lệ giá trị thương mại nội khối trên tổng giá trị thương mại của ASEAN chỉ tăng rất ít, từ 22% vào năm 2000 thành 24% năm 2015, trong khi nội khối Châu Âu là 64%.

Mặc dù các mức thuế quan đã được gỡ bỏ gần như hoàntoàn, các rào cản phi thuế quan thực chất lại tăng lên đáng kể, mức thuế quan trung bình đã giảm từ 8.9% vào năm 2000 xuống còn 4.5% năm 2015, nhưng rào cản phi thuế quan lại tăng vụt từ 1,634 rào cản lên thành 5,975 rào cản trong cùng kỳ.

Quá trình hội nhập của ASEAN chỉ đạt được thành công đúng nghĩa trong lĩnh vực đầu tư trực tiếp nội khối, nhờ vào sự phát triển mạnh của các công ty đa quốc gia tại ASEAN và nhờ vào việccác công ty đa quốc gia trên toàn cầu (MNCs) mở rộng hoạt động trên toàn ASEAN.

Trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2005, tỷ lệ vốn FDI nội khối ASEAN tăng mạnh từ 4% lên 18%. Các MNCs tiên phong của ASEAN như CIMB, AirAsia, Ayala, Petron, Wilmar và Thai Beverage nổi lên nhờ vào việc mở rộng thị trường kinh doanh từ trong nước ra toàn khu vực ASEAN.

Rất nhiều dự án đầu tư xuyên biên giới đã được triển khai mặc cho những hạn chế về luật lệ và quy định. Khi AEC lần đầu được đề xuất, các chính phủ đã phải vận động doanh nghiệp mở rộng kinh doanh ra toàn ASEAN; nhưng đến nay, doanh nghiệp vẫn cảm thấy khó chịu với tốc độ hội nhập của ASEAN và những hạn chế trong hoạt động kinh doanh xuyên biên giới.

Phải chăng đây là thời điểm mà chúng ta cần trao cho doanh nghiệp một vai trò lớn hơn trong quá trình hội nhập?

Những thách thức của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0

Cuộc cách mạng công nghiệp lần 4 (4IR) và sự phát triển bùng nổ của công nghệ kĩ thuật số đang làm thay đổi một cách nhanh chóng môi trường kinh doanh và những điều kiện để mang lại thành công trong kinh doanh.

Trong môi trường kinh doanh hiện nay, những công ty lớn phải đối mặt với nhiều nguy cơ bị các đối thủ nhỏ vượt qua. Các công ty nhỏ có thể tận dụng sự phát triển của kỹ thuật công nghệ để thoát khỏi những rào cản truyền thống như cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực và lối mòn tư duy.

4IR không bị giới hạn bởi đường biên giới. Do đó, các doanh nghiệp trong khối ASEAN còn bị đe dọa bởi các đối thủ từ bên ngoài.

Các ngân hàng lâu đời ở ASEAN có thể sẽ bị đe dọa bởi những tập đoàn tài chính như Ant Financial và Tencent, hoặc bởi những công ty công nghệ tài chính mới trong khối ASEAN.

Sân chơi khởi nghiệp tại ASEAN cũng đang diễn ra rất sôi động. Một số công ty dẫn đầu mới đã được sinh ra tại khu vực, chẳng hạn như Grab, Tokopedia và Go-Jek, cùng nhiều công ty nhỏ hơn với đầy tiềm năng.

Grab đã thành công đến mức họ có thể đánh bại gã khổng lồ toàn cầu Uber một cách hiệu quả. Với bản chất đam mê kinh doanh của giới trẻ Đông Nam Á và những lợi thế tại quê nhà, làm cách nào để khối ASEAN có thể khai phá tối đa tiềm năng của khu vực?

4IR sẽ làm tăng khoảng cách giữa những người có và không có kĩ năng về kĩ thuật số; giữa những người có thể thích nghi và những người sẽ bị kẹt lại; giữa những người đang sở hữu nguồn vốn và robot với những người không sở hữu gì hết.

4IR cũng có nguy cơ làm gia tăng tình trạng bất bình đẳng, nhưng bên cạnh đó, nó cũng mang đến nhiều công cụ giúp củng cố quyền lợi và phân bổ lợi ích toàn diện hơn. Vậy thì, làm cách nào để khối ASEAN tận dụng hiệu quả 4IR? Liệu các chính phủ có nên hành động riêng lẻ, hay là hợp tác với cả khu vực?

Dữ liệu, nguồn nhân lực, và nguồn vốn là những nhân tố cơ bản quyết định sự thành bại của 4IR. Vì vậy, yêu cầu bắt buộc trước tiên là ASEAN phải nới lỏng dòng chảy xuyên biên giới cho ba yếu tố này. Hiện tại, khu vực vẫn còn rất nhiều chính sách giới hạn dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới, hạn chế cấp giấy phép kinh doanh và cản trở dòng dòng vốn lưu thông giữa các nước. Còn về vấn đề gia tăng bất bình đẳng, làm thế nào để ASEAN có thể phân bổ nguồn lực để đảm bảo rằng những vùng nghèo nhất trong khu vực cũng được kết nối Internet cũng như biết cách khai thác lợi ích từ Internet.

Chúng ta có cần thiết lập một hệ thống quy chuẩn cho 4IR? Làm cách nào để giải quyết những lo ngại về vấn đề quyền riêng tư và bảo mật dữ liệu? Chúng ta sẽ quy định thu thuế như thế nào; Ví dụ, nước nào sẽ thu tiền thuế của một vị bác sĩ Singapore chữa trị cho bệnh nhân người Campuchia qua mạng trực tuyến?

Dạo gần đây, khi trò chuyện với một số công ty khởi nghiệp, tôi nghe được một vài câu chuyện đáng buồn về thực trạng tình hình xuất khẩu nội khối ASEAN, câu chuyện như sau:

1. Một doanh nghiệp bán lẻ trực tuyến ở Malaysia có thể giao hàng đến Anh quốc với thời gian nhanh hơn là giao qua nước láng giềng Indonesia. Thời gian chuyển hàng từ nhà kho ở Malaysia đến tận tay khách hàng ở Anh chỉ mất 2 ngày, nhưng chuyển sang Indonesia thì nhanh nhất cũng là từ 3 đến 5 ngày, và trong trường hợp tệ nhất có thể mất đến vài tháng. Thông thường, chi phí chuyển hàng đến Indonesia sẽ đắt hơn gấp ba lần so với chuyển hàng đến Singapore, do những rào cản về thủ tục hành chính và chuỗi cung ứng.

2. Không hề có một hệ thống luật lệ chuẩn nào ở ASEAN, và các luật lệ có thể bị thay đổi chỉ sau một đêm mà không được báo trước, thường dẫn tới tình trạng hàng hóa bị kẹt lại ở khâu thông quan. Tương tự, các quy định về quyền sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài cũng thường thay đổi mà không hề có thông báo từ trước.

Tôi vẫn chưa liệt kê ra hết mọi vấn đề, và cũng chưa có được những giải pháp cụ thể, nhưng tôi nghĩ rằng ASEAN cần xây dựng một chiến lược chung cho khu vực, một kế hoạch mà trong đó các nước có thể hợp lực và tận dụng tối đa nguồn nhân lực, ý tưởng, và thị trường của toàn bộ khu vực, và đảm bảo mọi thứ diễn ra đúng trình tự tiến độ, với một khuôn khổ quản trị khu vực đúng đắn.

Kế hoạch 4.0 của ASEAN

Sự gần gũi về mặt địa lý giữa các nước ASEAN sẽ trở nên vô nghĩa nếu khối này không áp dụng các chính sách xuyên biên giới hiệu quả, nhằm kích thích dòng chảy dữ liệu, nhân tài và nguồn vốn dịch chuyển tự do hơn, và nâng cao khả năng tiếp cận thị trường.

Tôi tin rằng, để có được sự gắn kết chặt chẽ trong khu vực, ASEAN phải là một nhà lãnh đạo mạnh mẽ; Để làm được điều này, ASEAN cần trao thêm quyền dẫn dắt cho Ban Thư ký ASEAN.

Ban Thư ký ASEAN cũng cần được nâng cấp lên thành một tổ chức nền tảng và trở thành “hệ thống điều hành” cho quá trình hội nhập khu vực.

Việc hoạch định những chính sách to lớn đòi hỏi sự tham gia của nhiều bên liên quan, bao gồm cả những chuyên gia trong lĩnh vực kinh doanh. Chính phủ các nước cũng đã bắt đầu phản ứng với 4IR – nhiều chương trình đã được triển khai như Khu vực Tự do Thương mại Kỹ thuật số (DFTZ) của Malaysia, Đất nước Thông minh (Smart Nation) của Singapore, kế hoạch Thái Lan 4.0 và kế hoạch Making Indonesia 4.0. Tuy nhiên, chỉ là các kế hoạch phản ứng ở mức độ quốc gia thôi thì vẫn chưa đủ, chúng ta cần một kế hoạch ASEAN 4.0 và triển khai nó ngay từ bây giờ.

4IR nên được xem là một cơ hội hơn là mối đe dọa đối với khu vực. Cùng nhau hợp tác, chúng ta có thể xây dựng một tương lai vững chắc cho khu vực.

Chúng ta nên từ bỏ những phương thức làm việc cũ, tập trung vào những yếu tố cần thiết cho 4IR và khắc phục những khuyết điểm còn tồn tại quá trình hội nhập khu vực.

Nguồn: Business Inquirer - HN

Từ khóa: Hội nhập khu vực, toàn cầu hóa, ASEAN, Công nghiệp 4.0, WEF, thương mại điện tử