Các dự án hạ tầng của Trung Quốc sẽ thúc đẩy tăng trưởng bao trùm?

nhandante

Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) trị giá nghìn tỷ USD của Trung Quốc – một hành lang hạ tầng kết nối Trung Quốc với Trung Á và châu Á, kết hợp cùng một chuỗi các cảng nước sâu dọc theo Ấn Độ Dương kết nối Trung Quốc với Nam Á, Đông Nam Á, Trung Đông, và châu Phi – đã gây ra nhiều suy đoán và tranh cãi. Các câu hỏi tiếp tục xoáy vào tác hại và lợi ích của những dự án nằm trong sáng kiến này.

Phe chỉ trích cho rằng Trung Quốc đang tiêu tiền hoang phí vào những dự án vô bổ, kém bền vững về mặt kinh tế nhằm vì động cơ chính trị. Các nhà tài trợ và các ngân hàng phương Tây chỉ ra rằng, những con đường trong dự án này đã rơi vào tình trạng hư hỏng, các sân bay ở vùng nông thôn thì bị bỏ không, và cảng biển hầu như không có tàu bè qua lại. Tham vọng biến BRI thành “dự án thế kỷ” của Chủ tịch Tập Cận Bình đã không đủ sức gây hoang mang cho Mỹ, Anh và EU.

Tuy nhiên, trái ngược với các quốc gia phát triển, giới chức ở các quốc gia đang phát triển lại dường như rất hoan nghênh sáng kiến BRI. Năm 2008, Tổng thống Senegal lúc bấy giờ - ngài Abdoulaye Wade – đã viết trên tờ Financial Times rằng “bằng các khoản viện trợ trực tiếp, hạn mức tín dụng và các hợp đồng với những điều khoản hợp lý, Trung Quốc đã giúp các quốc gia châu Phi xây dựng những dự án hạ tầng trong thời gian kỷ lục … Có một hợp đồng mà chúng tôi phải mất đến 5 năm thảo luận, đàm phán và ký kết với World Bank, nhưng khi làm việc với chính quyền Trung Quốc, chúng tôi chỉ mất có 3 tháng”. Thủ tướng Campuchia Hun Sen cũng đã mô tả mang hệ của nước mình với Trung Quốc bằng thái độ tương tự: “Trung Quốc nói ít nhưng làm nhiều … Họ xây cầu, đường và không có những điều kiện phức tạp”.

Trong nghiên cứu mới đây, tác giả bài viết này đã cùng những cộng sự của mình đi kiểm nghiệm những giả thiết khác nhau bằng cách tiến hành đánh giá 4300 dự án phát triển hạ tầng do chính phủ Trung Quốc tài trợ ở 138 quốc gia, để xem các dự án này có tác động như thế nào lên tăng trưởng kinh tế quốc gia ở những nước tiếp nhận. Kết quả là, tính bình quân, các dự án do Trung Quốc tài trợ giúp cho nước tiếp nhận tăng trưởng kinh tế ở mức đáng kể. Nếu Trung Quốc tăng gấp đôi nguồn vốn viện trợ phát triển chính thức (ODA), thì GDP bình quân ở các nước tiếp nhận tăng 0.4% sau hai năm, tính từ khi nguồn vốn được duyệt.

Trong một nghiên cứu khác, tác giả và cộng sự đã thay thế biến sản lượng kinh tế bằng biến sản lượng điện chiếu sáng ban đêm dựa trên vị trí địa lý của 3,097 dự án phát triển do Trung Quốc tài trợ để quyết định xem liệu các tác động kinh tế cũng có thể được đo lường được ở cấp độ địa phương (dưới quốc gia) hay không. Một lần nữa, bằng phương pháp này, chúng tôi nhận thấy các dự án hạ tầng của Trung Quốc có lợi ích đáng kể trong việc phát triển kinh tế: tính bình quân, khi Trung Quốc tăng 10% tài trợ cho phát triển, thì sản lượng điện chiếu sáng ban đêm tăng từ 0.6 – 1.1%, tương đương với mức tăng GDP địa phương từ 0.2 đến 0.3%.

Tuy nhiên, không một nghiên cứu nào trong số hai nghiên cứu trên trả lời được câu hỏi, ai trong số các nước tiếp nhận là người hưởng lợi lớn nhất về kinh tế từ các dự án BRI. Rất nhiều cơ quan viện trợ và các ngân hàng phát triển cho rằng, trọng tâm của họ là “tăng trưởng bao trùm”. Lấy ví dụ, Ngân hàng thế giới (WB) đã định nghĩa lại mục tiêu của mình là “chấm dứt đói nghèo trước năm 2030 và đem lại thịnh vượng cho 40% các nước nghèo nhất trong nhóm nước có thu nhập thấp và trung bình”. Nhưng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy, các cam kết bằng miệng này đã không chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể trong thực tế. Một vài nghiên cứu mới đây chỉ ra rằng các cơ quan viện trợ truyền thống và các ngân hàng phát triển đã không nhắm tới các khu vực bất lợi về kinh tế trong một quốc gia. Thay vào đó, các cơ quan/ngân hàng này lại ưu tiên đầu tư vào các khu vực giàu có trong quốc gia tiếp nhận đầu tư, theo số liệu thực tế ghi nhận được.

Trung Quốc, ngược lại, đã không đề cập nhiều về mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng bao trùm trong mục đích đầu tư của mình. Nhưng có nhiều lý do để tin rằng, các dự án hạ tầng của Trung Quốc có thể giúp phân phối lợi ích kinh tế đến khu vực nông thôn và các khu vực vùng sâu vùng xa ở các nước có thu nhập thấp hoặc trung bình, những nơi từ lâu luôn không ai ngó ngàng tới hoặc bị đối xử một cách phân biệt. Trung Quốc nổi tiếng vì đã triển khai hiệu quả các dự án hạ tầng giao thông và đáp ứng được nhu cầu và ưu tiên của chính quyền nước sở tại. Về mặt nguyên tắc, các loại hình đầu tư vào “cơ sở hạ tầng mang tính kết nối” có thể giảm thiểu sự bất bình đẳng giữa các khu vực, từ đó, giúp các doanh nghiệp và người dân ở các khu vực kinh tế bất lợi có thể dễ dàng tiếp cận các thị trường và việc làm ở những khu vực khác.

Trong việc xử lý những thách thức phát sinh khi xây dựng các dự án hạ tầng kết nối, Trung Quốc và nhà viện trợ phương Tây cũng có cách tiếp cận khác nhau và … Trong khi các tổ chức phương Tây đầu tư vào mạng lưới giao thông trên bộ, thì Trung Quốc ưu tiên đầu tư vào mạng lưới giao thông nối khu vực nội địa với vùng bờ biển. Ưu tiên trên bắt nguồn từ kinh nghiệm rút ra được từ bản thân Trung Quốc. Khi nước này mở cửa kinh tế cho nước ngoài vào đầu tư trong những năm 1980, Trung Quốc không chỉ tăng trưởng kinh tế thần tốc, mà còn gia tăng sâu sắc tình trạng bất bình đẳng giữa các địa phương. Chính quyền Trung Quốc đã đối phó bằng một loạt các chính sách và chương trình phát triển bao trùm mang tên “Chiến dịch phát triển vùng phía Tây”. Chiến dịch này kêu gọi đầu tư công và tư vào những vùng kém phát triển hơn ở miền Trung và Tây Trung Quốc. Một vài nghiên cứu cho thấy, phát triển mạng lưới giao thông nối khu vực nội địa với bờ biển đã giúp Trung Quốc đảo ngược xu hướng trạng bất bình đẳng giữa các khu vực. Chính vì vậy, nếu Trung Quốc xuất khẩu mô hình đầu tư bao trùm này sang các nước khác, có khả năng các dự án trên của Trung Quốc có thể thu hẹp tình trạng bất bình đẳng kinh tế ở các nước tiếp nhận.

Trong một nghiên cứu mới đây mang tên “Tài trợ kết nối”, các tác giả đã đi kiểm nghiệm giả thiết trên. Để đo lường tác động phân bổ mà các dự án của Trung Quốc đem lại, đầu tiên, các tác giả đi xác định vị trí chính xác của 3,485 dự án phát triển hạ tầng do chính phủ Trung Quốc tài trợ được triển khai ở 138 quốc gia trong khoảng thời gian 2000 – 2014. Sau đó, các tác giả dùng dữ liệu vệ tinh để đo lường mật độ phân bố đèn chiếu sáng trong đêm ở các khu vực địa lý, và dùng đây làm biến để đo lường sự bất bình đẳng kinh tế từ năm này sang năm khác trong hơn 32,000 địa phương cấp độ dưới quốc gia ở khắp nơi trên thế giới. Ngoài ra, nhóm tác giả còn đưa vào mô hình của mình nhiều yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến mức độ bất bình đẳng kinh tế.

Kết quả thu được cho thấy tín hiệu lạc quan: Các dự án phát triển của Trung Quốc – đặc biệt là các dự án đầu tư vào hạ tầng kết nối, như cầu, cảng, đường bộ, đường sắt – giúp hoạt động kinh tế được phân bổ đồng đều hơn giữa các tỉnh và huyện nơi dự án được triển khai. Đồng thời, nhóm tác giả cũng thấy được các các dự án của Trung Quốc giúp thu hẹp, hơn là khoét rộng thêm, sự tình trạng bất bình đẳng giữa các địa phương với nhau. Bởi vì rất nhiều quốc gia thu nhập thấp hoặc trung bình được đưa vào phân tích có mức độ bất bình đẳng địa phương rất cao – có nghĩa là, có sự tập trung quá mức các hoạt động kinh tế vào một số ít các trung tâm đô thị lớn trong khi ở cấp độ thị trấn và làng xã thì lại có rất ít – thế nên, kết quả thu được từ nghiên cứu cho thấy, các khoản đầu tư của Trung Quốc vào các dự án hạ tầng kết nối đang giúp thúc đẩy tăng trưởng bao trùm giữa các khu vực.

Tuy nhiên, chúng ta không nên tin tưởng tuyệt đối vào giả thiết rằng các dự án phát triển hạ tầng của Trung Quốc chỉ đem lại mặt tích cực. Các nghiên cứu thực nghiệm mới đây cho thấy, những dự án này có thể châm dầu thêm cho nạn tham nhũng ở địa phương, làm môi trường xuống cấp và làm suy yếu sự tham gia của các nghiệp đoàn thương mại. Cũng có một số dấu hiệu cho thấy, các chương trình cho vay dễ dãi của Trung Quốc có thể khiến các chính phủ đi vay mượn – và cả những người dân thường đang đóng thuế của họ - khó có khả năng chi trả nợ.

Vì vậy, đã đến lúc từ bỏ suy nghĩa Trung Quốc hoặc là anh hùng hoặc là kẻ hung ác. Sự thật là, Trung Quốc không phải là ai cả trong số hai nhân vật trên. Động cơ và ảnh hưởng của Trung Quốc là phức tạp. Nếu công chúng tin vào những lời phỏng đoán mà không đi kèm bằng chứng mang tính khoa học, lúc đó chuyện nhỏ sẽ hóa to, và người dân sẽ quay sang chỉ trích những người đã đưa ra quyết định hợp tác với Trung Quốc.

Nguồn: Brookings Institute – TQ

Từ khóa: Trung Quốc, vành đai con đường, lợi ích kinh tế, bất bình đẳng