Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nếu nghiên cứu kỹ những sự kiện diễn ra trong 10 tháng đầu tiên sau ngày nhậm chức của Trump, chúng ta có thể dễ dàng nhận ra rằng hệ thống thương mại toàn cầu, vốn giữ một vai trò quan trọng đối với nền kinh tế thế giới từ sau năm 1945, đang đứng trên bờ vực đổ vỡ. Trump và các cố vấn của ông đã khởi động quá trình tái đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ NAFTA và rút nước Mỹ ra khỏi Hiệp định Đối tác kinh tế Xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Họ dự định sẽ thiết lập một danh sách những nước có hành vi thương mại không công bằng, bao gồm nhiều đối tác thân thuộc với Mỹ, cũng như những đối thủ cạnh tranh. Chính quyền Trump cũng có thể sẽ áp lệnh trừng phạt thương mại đối với Trung Quốc, sau chuyến công du mới đây của vị Tổng thống Mỹ đến Bắc Kinh. Hành động trả đũa của Trump dành cho Trung Quốc có thể sẽ châm ngòi cho một cuộc chiến thương mại dữ dội giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Những bài phát biểu của Trump cho thấy, quan điểm của ông về chính sách thương mại tương đồng nhiều hơn với phong cách của một thương nhân ở thế kỷ 16, hay một nhà kinh tế theo chủ nghĩa dân tộc trong những năm 1930, hơn là tư tưởng của những vị Tổng thống Mỹ sau Thế chiến II.

Trong quá khứ, Mỹ từng là nước dẫn dắt các thỏa thuận thương mại tự do đa phương, và là một bệ đỡ vững chắc cho phong trào tự do hóa thương mại. Với việc Washington chuyển sang theo đuổi chủ nghĩa trọng thương, hệ thống thương mại toàn cầu có vẻ như đang bị đe dọa. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào thực tế, mối đe dọa này có lẽ là không có thật.

Hệ thống thương mại đa phương được thiết lập từ sau Thế chiến II có thể vẫn chưa lỗi thời. Thực tế, các thỏa thuận thương mại đa phương vẫn đang và sẽ được thiết lập – chỉ khác là, nhiều thỏa thuận đã không còn đặt Mỹ làm trọng tâm. Tháng 9 vừa qua, Tổ chức Thương mại Thế giới đã nâng mức dự báo cho tốc độ tăng trưởng thương mại toàn cầu của năm 2017 từ 2,4% lên thành 3,6%.

Thay vì trông chờ sự dẫn dắt của Mỹ trong các hoạt động thương mại đa phương, những nền kinh tế khổng lồ khác, như Nhật Bản, quốc gia từng tỏ ra ngờ vực về hiệu quả của các hiệp định thương mại đa phương, đã đứng lên và dẫn dắt tiến trình hội nhập thương mại. Nhật cũng đã quay lưng với lời đề nghị ký kết những thỏa thuận thương mại song phương từ chính quyền Washington. Và cuối cùng, khi mà tiến trình hội nhập thương mại toàn cầu vẫn tiếp diễn – các rào cản thương mại tiếp tục được hạ thấp, những hiệp định đa phương mới được ký kết, các tập đoàn tiếp tục mở rộng kế hoạch kinh doanh dựa trên những dự báo tăng trưởng – Washington sẽ buộc phải từ bỏ những kế hoạch bảo thủ của mình. Và nếu họ vẫn không từ bỏ, thì không chỉ Nhật Bản, mà cả Trung Quốc, cũng sẽ nhảy vào thế chân Mỹ trong hệ thống thương mại toàn cầu.

Chủ nghĩa bảo hộ của Trump

Không phải là không có căn cứ khi người ta cảm thấy lo ngại cho tương lai của hệ thống thương mại toàn cầu, nhất là khi Tổng thống Trump thường xuyên ca thán rằng, nhiều thỏa thuận thương mại có nội dung “không công bằng” với Mỹ (và điều này thường là không chính xác). Chính quyền Trump rõ ràng đang tìm cách từ bỏ vai trò trung tâm của họ trong trật tự thương mại đa phương – họ thậm chí sẵn sàng bỏ rơi những đồng minh lâu đời như Nhật Bản, Canada hay EU. Tại nhiều sự kiện đa phương gần đây, các nhà đàm phán thương mại của Trump đã từ chối tham gia vào những tuyên bố chung với các nước khác, cùng lên án chủ nghĩa bảo hộ. Ví dụ, tháng ba vừa qua, tại hội nghị G-20, các cường quốc kinh tế đã phải gỡ bỏ những cam kết mà họ lập ra vào năm 2008, về việc chống lại mọi hình dạng của chủ nghĩa bảo hộ; có thông tin cho rằng, những phản đối của chính quyền Trump đã dẫn đến sự thay đổi này.

Ngoài ra, chính sách thương mại ăn miếng trả miếng của Trump dành cho Trung Quốc cũng có thể dễ dàng dẫn đến một cuộc chiến. Bộ Thương mại của Trump đang tiến hành điều tra đối với thép xuất khẩu từ Trung Quốc (và từ một số nước khác), đánh giá khả năng đe dọa của sản phẩm này đến an ninh quốc gia Mỹ và chuẩn bị sẵn các biện pháp hạn chế thép nhập khẩu. Chính quyền Trump cũng có thể sẽ theo đuổi các biện pháp trả đũa thương mại với Trung Quốc, viện dẫn Điều luật 201 và 301 trong Bộ luật Thương  mại Mỹ. Sau cùng, Nhà Trắng cũng có thể sẽ viện dẫn những điều luật này, để áp đặt các biện pháp đối phó cứng rằn lên các doanh nghiệp sản xuất pin năng lượng mặt trời từ Trung Quốc, và các công ty trong nhiều lĩnh vực khác.    

Vào tháng 1 năm nay, chính quyền Trump đã rút nước Mỹ ra khỏi hiệp định TPP. Tuy vậy, đến cuối tháng 5, tại Việt Nam, 11 nước Châu Á còn lại đã cam kết sẽ thúc đẩy việc đàm phán lại các thỏa thuận, và đến tháng 7, trong một cuộc họp tại Nhật Bản, các bên đã xác nhận rằng họ muốn đi tiếp và hoàn tất các thỏa thuận trong TPP. Tháng 11 vừa qua, trong một bài phát biểu dài hơi tại Việt Nam, ông Trump tiếp tục bộc lộ thái độ phản đối đối với hoạt động thương mại đa phương, và kêu gọi các nước Châu Á ký kết những thỏa thuận thương mại song phương với Mỹ. Tuy nhiên, những quốc gia còn lại trong TPP đã tuyên bố rằng, họ đã xác định được một khuôn khổ mới, cho phép thống nhất các thỏa thuận. 11 thành viên TPP đang cùng nhau làm việc để hoàn tất các thỏa thuận và đưa hiệp định này đi vào hiệu lực trong năm sau. Trong khi đó, mặc cho sự vận động của Trump về các thỏa thuận thương mại song phương, không có quốc gia nào tỏ ra quan tâm đến việc ký kết một hiệp định song phương mới với Mỹ.

Nhật Bản thay đổi quan điểm

Hiện tại, hầu hết các quốc gia đều không hứng thú với việc ký kết những hiệp định song phương với Mỹ. Không những vậy, việc nước Mỹ thay đổi định hướng trong chính sách thương mại khiến cho những nước từng coi trọng việc đàm phán song phương chuyển thành người lãnh đạo chính trong các thỏa thuận đa phương.

Nhật Bản là ví dụ rõ ràng nhất. Theo báo cáo của tờ CNBC, Bộ trưởng Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản, ông Hiroshiga Seko, đang giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì sự sống cho hiệp định TPP. Nhật Bản thậm chí không phải là một trong những thành viên sáng lập ra TPP, và trong quá khứ, các bộ trưởng của Nhật Bản cũng không tỏ ra nhiệt tình với hiệp định thương mại này. Thực tế, Nhật Bản trước đây vẫn ủng hộ các thỏa thuận thương mại song phương nhiều hơn so với những hiệp định đa phương. Và tư tưởng đó đã bắt đầu thay đổi.

Các thành viên còn lại trong hiệp định TPP đã thống nhất sẽ công khai mở cửa chào đón Bắc Kinh gia nhập TPP, bất chấp việc các nhà đàm phán Mỹ đang gây áp lực để Tokyo phải ký một thỏa thuận song phương với Mỹ thay vì tập trung vào TPP – chứ đừng nói đến một TPP sẽ có Trung Quốc. Trong thực tế, Phó Thủ tướng Nhật đã công khai từ chối lời kêu gọi của chính quyền Trump, về việc yêu cầu Tokyo phải tập trung vào một thỏa thuận song phương (cho tương lai) với Washington. Hành động này cho thấy, Nhật Bản và các cường quốc khác sẽ không dễ dàng chịu khuất phục bởi chủ nghĩa quốc gia của Mỹ và chủ trương hiệp định song phương của Mỹ. Tháng 1 năm nay, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe từng nói rằng TPP “sẽ là vô nghĩa nếu không có Mỹ”. Tuy nhiên, những bài hùng biện đầy tính hiếu chiến của Nhà Trắng lại khiến Tokyo nhận ra rằng, họ cần phải đi tiếp, dù có hay không có sự hiện diện của Mỹ trong TPP.

Trung Quốc nắm bắt thời cơ

Trước khi Trump lên nắm quyền, Trung Quốc cũng từng ra sức thúc đẩy các thỏa thuận thương mại tự do. Hiện tại, chủ trương của Bắc Kinh rất rõ ràng, họ muốn trở thành người bảo vệ cho hệ thống tự do thương mại toàn cầu. Mùa đông năm ngoái, Chủ tịch nước Tập Cận Bình đã trở thành vị lãnh đạo Trung Quốc đầu tiên tham dự Diễn đàn Kinh Tế Thế giới tại Davos. Tại đây, ông đã cảnh báo các quốc gia không nên chạy theo chủ nghĩa bảo hộ, điều mà ông ví von như là “tự giam mình trong phòng tối”. Dĩ nhiên, dưới một góc độ nào đó, việc Trung Quốc tự định vị bản thân như một người bảo vệ tự do thương mại chỉ là giả bộ; thực tế, theo báo cáo từ Phòng Thương mại Châu Âu và Mỹ, chính quyền Tập Cận Bình đã áp đặt rất nhiều rào cản mới lên hoạt động đầu tư và thương mại của doanh nghiệp nước ngoài tại Trung Quốc. Tuy nhiên, việc Bắc Kinh tham gia một cách tích cực vào hệ thống thương mại tự do và dẫn dắt các thỏa thuận thương mại dĩ nhiên vẫn tốt hơn viễn cảnh nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đứng ngoài cuộc chơi.

Hiện tại, Trung Quốc đang thúc đẩy một hiệp định thương mại đa phương khác giữa các nước Châu Á, Hiệp định Đối tác Toàn diện Khu vực (RCEP, tiến trình đàm phán đã được khởi động từ năm 2012). Nhiều nước Châu Á có thể cuối cùng sẽ tham gia vào cả hai hiệp định RCEP và TPP, mặc dù RCEP là một hiệp định ít chặt chẽ hơn, với các tiêu chuẩn thấp hơn, so với TPP.

Liên minh Châu Âu lên tiếng

Liên minh Châu Âu (EU) cũng đang xúc tiến những hiệp định thương mại lớn, như một tín hiệu đáp trả đối với chính sách của chính quyền Trump. Canada và EU đã hoàn tất việc ký kết cho một hiệp định thương mại chung, và các điều khoản cơ bản trong hiệp định này đã bắt đầu có hiệu lực. (Trước đây, trong kỳ bầu cử, Emmanuel Macron là ứng viên tổng thống Pháp duy nhất công khai ủng hộ hiệp định thương mại Canada-EU, và may mắn thay, ông đã chính thức trở thành Tổng thống Pháp). Và, vào tháng 7 qua, ngay trước khi hội nghị thượng đỉnh G20 diễn ra tại Đức, Nhật Bản và Liên minh Châu Âu đã tuyên bố sẽ cùng đàm phán một hiệp định thương mại Nhật Bản-EU. Nếu hiệp định này được ký kết thành công, nó sẽ tạo ra một trong những khu vực tự do thương mại lớn nhất trên thế giới.

Trong lời tuyên bố cùng với Nhật Bản, nền kinh tế lớn thứ ba thế giới, ông Donald Tusk, Chủ tịch Hội đồng Châu Âu, đã nhấn mạnh rằng, hiệp định thương mại EU-Nhật Bản là đòn đáp trả cho sự trổi dậy của chủ nghĩa bảo hộ. Chia sẻ với tờ New York Times, ông Tusk nói: “Tuy nhiều người cho rằng thời đại của chủ nghĩa biệt lập và xu hướng phản đối hội nhập đang quay trở lại, chúng ta đang chứng minh rằng chuyện đó sẽ không xảy ra”. “Nền kinh tế thế giới không cần phải đi ngược về 100 năm trước. Chúng ta vẫn sẽ hướng đến tương lai.”

Ở những lục địa rộng lớn khác, người ta cũng bắt đầu học theo các nước Châu Á, và quan tâm nhiều hơn đến lợi ích của việc hội nhập thương mại trong khu vực hay thiết lập các mạng lưới tự do thương mại với nhiều khu vực khác trên thế giới. Các nhà lãnh đạo Châu Phi đang thảo luận về việc sáp nhập các nền kinh tế trong khu vực thành một thị trường chung. Trong khi đó, các nước Mỹ Latin cũng đang cân nhắc đến những hiệp định thương mại mới. Bắc Kinh thì đã bắt đầu nhìn thấy rõ những cơ hội mà họ có được khi Washington rút lui khỏi vị trị lãnh đạo của nền thương mại ở khu vực Tây Bán Cầu. Và các nước thành viên trong Liên minh Thái Bình Dương, một khối tự do thương mại lớn thứ 8 của thế giới, bao gồm Chile, Colombia. Mexico và Peru, cũng đang tìm cách mở rộng thành viên cho nhóm. Các quốc gia trong Liên minh Thái Bình Dương đang muốn mở rộng khối thương mại của mình bằng cách kết nạp thêm các quốc gia ở Châu Á, nguyên nhân chủ yếu là do các nước Mỹ Latin này muốn giảm bớt sự lệ thuộc về thương mại vào một nước Mỹ đang ngày càng khó đoán. Vào tháng 6, Úc và New Zealand đã tham gia thảo luận với Liên minh Thái Bình Dương. Khối này cũng đang cân nhắc về những thỏa thuận thương mại với Singapore và Canada.

Sau cùng thì, Mỹ vẫn là nền kinh tế lớn nhất thế giới, và các cường quốc khác như Nhật Bản hay Trung Quốc vẫn không bằng Mỹ về mặt kinh nghiệm, hay sự tín nhiệm của thế giới trong việc dẫn dắt và giải quyết các vấn đề kinh tế, và dàn lãnh đạo kinh tế tài ba trong lịch sử mà Mỹ thường tự tung hô. Tuy nhiên, kệ cả khi không có sự dẫn dắt của Mỹ, các hiệp định thương mại quan trọng vẫn gần như chắc chắn sẽ được ký kết trong năm sau tại khu vực Châu Á, Mỹ Latin và Châu Âu. Và đến cuối cùng, các cường quốc như Nhật Bản, Trung Quốc, và những nước đứng đầu Châu Âu cũng sẽ thu được kinh nghiệm và sự tín nhiệm mà Mỹ từng có. Nhà Trắng dĩ nhiên không thể gây áp lực lên các quốc gia này, buộc họ không được hành động, hoặc phải ký những thỏa thuận thương mại song phương. Chính quyền Trump đang phải giải quyết những mâu thuẫn trong nội bộ và tiếp tục bị điều tra về mối liên hệ với Nga. Và thực tế là, việc Trump không thể thuyết phục đồng minh Nhật Bản của mình từ bỏ các thỏa thuận thương mại đa phương như TPP, cho thấy những tác động của Mỹ đối với các vấn đề thương mại ít hơn nhiều so với những gì mà ông Trump và các cố vấn của ông đang tưởng tượng.

Quan trọng hơn, các nhà lãnh đạo Mỹ bên ngoài văn phòng Tổng thống đã có thể hiểu rõ tác hại từ chính sách trọng thương của chính phủ đối với những lợi ích chiến lược của Mỹ. Suy cho cùng, phần lớn các thành viên Đảng Cộng hòa trong quốc hội đều ủng hộ sự tham gia của Mỹ trong TPP, và những hiệp định thương mại khác. Vậy mà hiện giờ, họ phải đứng nhìn nước Mỹ nhượng lại quyền lãnh đạo cho Châu Âu, Nhật và Trung Quốc, trong các vấn đề kinh tế quan trọng. Hiện tại, khi mà Trung Quốc càng tỏ ra đáng tin cậy trong hệ thống thương mại và kinh tế toàn cầu, họ sẽ càng dễ dàng mở rộng tầm ảnh hưởng của mình - tại những vùng đất quan trọng đối với Mỹ như khu vực Đông Bắc Á và Đông Nam Á.

Nguồn: Aspen Institute - HN

Từ khóa: tự do, thương mại, kinh tế, TPP, hiệp định, toàn cầu hóa, chủ nghĩa bảo hộ