Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Các cuộc họp cấp cao trong tháng này diễn ra tại châu Á nổi bật lên một số các thay đổi nền tảng trong môi trường kinh tế và thương mại toàn cầu. Hoa Kỳ rút lui khỏi vai trò lãnh đạo đã tạo ra một khoảng trống cho các nền kinh tế khác lấp vào. Việc tái khởi động TPP mặc dù không có Mỹ cũng là một dấu hiệu tích cực. Ngoài ra, mức độ ảnh hưởng của các nước nhỏ hơn cũng đang tăng lên, đây cũng là một tín hiệu tốt.

Chuỗi các hội nghị quốc tế cấp cao gần đây diễn ra tại Đông Nam Á đã tạo ra sự thay đổi lớn trong môi trường thương mại và kinh tế của khu vực cũng như của các nước tham dự, nhiều hơn những gì mà các sự kiện tương tự thường đem lại. Các trật tự và giả định làm cơ cở xây dựng nên các chính sách trong hàng thập kỷ qua ngày càng thay đổi về cơ bản.

Sự rút lui của Mỹ khỏi vị trí lãnh đạo trong hệ thống thương mại cũng đã rất rõ ràng. Thật ra, xu hướng này đã bắt đầu từ các chính quyền trước đó của Hoa Kỳ. Các vị Tổng thống trước đây đã nhấn mạnh về đàm phán nhiều bên (plurilateral) hay đàm phán tiểu khu vực (sub-regional) hơn là hệ thống đa phương (multilateral). Tuy nhiên hiện nay, đường lối của chính quyền Tổng thống Donald Trump còn gay gắt và bao quát hơn, đó là đàm phán thương mại song phương (bilaterial) theo thuyết trọng thương hạn hẹp, dựa trên khái niệm chủ quyền đầy cảm tính nhưng viễn vông. 

Khoảng trống lãnh đạo bỏ lại từ sự ra đi của Mỹ

Tư tưởng đó thầm nhuần đến mức các phát biểu của Tổng thống Trump về thương mại đều thể hiện sự nhất quán trong quan điểm. Chính quyền Trump quả quyết rằng nước Mỹ bị thua thiệt trong các Hiệp định thương mại đa phương và Hiệp định nhiều bên, đồng thời cho rằng nước Mỹ là nạn nhân của Hệ thống giải quyết tranh chấp WTO. Mặc dù Nhà Trắng không đưa ra được bằng chứng chứng minh cho các các buộc trên, họ vẫn rất ngoan cố bảo vệ lập luận của mình.

Một vài người cảm thấy nhẹ nhõm khi các quyết sách trong thương mại của chính quyền Trump đã không quá mạnh mẽ như lời nói. Quả thật là Hoa Kỳ đã không hành động gì nhiều lại kể từ khi làm căng với Trung Quốc về vấn đề thương mại. Thế nhưng việc rời khỏi TPP, tái đàm phán NAFTA và chôn vui Hiệp định Đối tác Đầu tư và Thương mại xuyên Đại Tây Dương (TTIP) đã đủ để gây ra những thay đổi lớn về mặt chính sách, tác động thực sự lên tình hình kinh doanh và khả năng tăng trưởng trong tương lai.

Các cuộc điều tra mà chính quyền Mỹ phát động gần đây trong một số lĩnh vực có nguy cơ dẫn đến các hành động trừng phạt. Và có lẽ đáng lo nhất chính là việc nước này liên tục cản trở hoạt động bổ nhiệm thẩm phán trong Tòa Phúc thẩm của WTO, mà có thể làm cho cơ quan này ngưng hoạt động.

Tác động khủng khiếp

Hành động của Mỹ đã có tác động khủng khiếp đến các tổ chức về hợp tác kinh tế quốc tế. Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á- Thái Bình Dương (APEC), cũng như hội nghị thượng đỉnh G20 trước đó, đều gặp bế tắc vì thái độ thiếu thiện chí của Washington trong việc tái khẳng định giá trị của hệ thống thương mại đa phương. APEC đã phải mất 6 ngày đàm phán lại tuyên bố, thể hiện cam kết ở mức độ kém hơn so với năm ngoái.

Đây không phải là một dấu hiệu tốt cho hội nghị thương mại quốc tế lớn sắp tới – Hội nghị bộ trưởng WTO vào tháng 12/2017.

Trong 70 năm qua, sự thống trị của Hoa Kỳ trong hệ thống thương mại quốc tế nhận được các phản ứng trái chiều, có người chào đón, có người không vừa lòng. Nhưng rõ ràng không ai có thể thay thế vai trò đó. Vài người mong đợi Trung Quốc sẽ lấp đầy khoảng trống lãnh đạo mà Mỹ để lại. Tuy nhiên, mặc dù các phát biểu của Chủ tịch Tập Cận Bình cho thấy ông ủng hộ hệ thống đa phương dựa trên luật lệ, người ta tự hỏi, sự ủng hộ của Chủ tịch Tập thể hiện bằng hành động thực tế như thế nào, đặc biệt trong dự án Vành Đai và Con Đường. Và những thành viên còn lại trong khối BRICS cũng không có quá nhiều hi vọng.

Ứng cử viên EU thì lại quá bận rộn cho các vấn đề nội bộ và cũng đang chủ động theo đuổi các hiệp định song phương. Một vài quốc gia châu Phi vẫn đang kiên trì theo cách tiếp cận bảo hộ, và vì vậy từ chối đàm phán về thương mại điện tử.

Thực tại mới: Càng dễ thay đổi, càng nguy hiểm?

Ngày nay, chính sách thương mại dễ thay đổi và rời rạc hơn so với trước. Thế giới ngày nay cũng trở nên khó lường và nguy hiểm, với lực lượng chống chủ nghĩa bảo hộ ngày càng yếu. Thực tại trên đòi hỏi sự chung tay gánh vác trách nhiệm từ chính phủ các nước, những ai vẫn còn thấy được lợi ích từ các mối quan hệ thương mại bền vững và cởi mở, dưới hình thức đa phương hoặc nhiều bên.

Đó là lý do tại sao Hiệp định TPP11-không-có-Mỹ vừa mới được hồi sinh trong tên gọi mới - Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) lại quan trọng đến như vậy. Trong khi chính quyền Mỹ trở về với các nguyên tắc thương mại của thập niên 1930s, 11 quốc gia còn lại trong TPP đã phát đi một thông điệp rằng hợp tác vẫn sẽ diễn ra dù không có Mỹ.

Dĩ nhiên sức nặng kinh tế của Hiệp định CPTPP sẽ không thể bằng lúc trước. Thậm chí khi có Nhật Bản - nền kinh tế lớn thứ ba trên thế giới, thì CPTPP cũng chỉ chiếm khoảng 15% khối lượng thương mại của thế giới, so với con số 26.5% nếu như có Hoa Kỳ. Mặc dù vậy, đối với các nước tham gia, Hiệp định CPTPP vẫn có tầm quan trọng lớn về kinh tế lẫn chính trị.

Trong khi một vài điều khoản của chương Sở hữu trí tuệ được Mỹ yêu cầu trước đây đã bị tạm hoãn thực thi, và một vài điều khoản gây tranh cãi như Cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và chính phủ tiếp nhận (ISDS) đã được treo lên, CPTPP vẫn là một hiệp định tham vọng và có sức ảnh hưởng sâu rộng, có thể được dùng làm mô hình mẫu cho các quan hệ thương mại nhiều bên khác, và hi vọng là, có thể trở thành biểu tượng cho sự tiến bộ ở cấp độ đa phương.

Một số chính phủ như New Zealand và Việt Nam đã phải thỏa hiệp để giữ cho CPTPP tồn tại. Vai trò lãnh đạo của Nhật cũng rất đáng lưu ý: Mặc dù Nhật Bản không tham vọng lấp vào khoảng trống của Hoa Kỳ, chính quyền của ông Abe đã có một bước đột phá tuyệt đối và đáng hoan nghênh, so với thái độ bảo thủ trước đây.

Các nền kinh tế nhỏ, nhưng khác biệt lớn

Đáng lưu ý hơn đó chính là vai trò của các nền kinh tế nhỏ trong việc xúc tiến và duy trì TPP cũng như các sáng kiến thương mại khác. Các nước này đã dẫn đường và giữ lửa cho Hiệp định bất chấp sự bất cân xứng về sức mạnh. Suy cho cùng, TPP là ý tưởng ban đầu của bốn nền kinh tế nhỏ: Singapore, Chile, New Zealand, và Brunei.

Singapore đang đặt mục tiêu ưu tiên cho ASEAN là Thương mại điện tử khi nước này giữ chức chủ tịch luân phiên của ASEAN vào năm tới. Ngay lúc này đây, Singapore đang cho chúng ta thấy làm thế nào để các nước nhỏ vẫn có thể giữ vai trò lãnh đạo. Singapore đã đưa ra đề xuất cho Hội nghị bộ trưởng WTO ở Buenos Aires mà sẽ giúp cải thiện tính minh bạch trong các biện pháp hạn chế xuất khẩu đang được WTO cho phép hiện nay đối với các sản phẩm nông nghiệp, đồng thời đề xuất này cũng giúp ích của vấn đề an ninh lương thực.

Đề suất cũng góp phần ngăn chặn việc hạn chế xuất khẩu có thể ảnh hưởng đến nguồn cung cho chương trình Lương thực Thế giới. Singapore đã hành động quyết liệt để kêu gọi sự ủng hộ cho đề xuất này, và đang có cơ hội thành công rất cao.

Thành công này tuy khiêm tốn nhưng vô cùng ý nghĩa cho chủ nghĩa đa phương, cả về mặt lợi ích thực tế và, còn quan trọng hơn, là các hàm ý về hệ thống. Cùng với CPTPP, sự vực dậy của các nền kinh tế nhỏ sẽ là kim chỉ nam dẫn đường cho hệ thống thương mại thế giới, bằng không, hệ thống này chỉ biết nằm im chờ đợi sự dẫn dắt từ các nền kinh tế lớn.

Trump tuyên bố ông ấy đã “thiết lập một khuôn khổ mới cho thương mại”, nhưng thực ra, Trump chỉ là làm yếu đi khuôn khổ hiện tại và để cho các nước khác làm mới lại khuôn khổ này.

Tác giả: Evan Rogerson – thành viên Trung tâm nghiên cứu chủ nghĩa đa phương (CMS), Trường nghiên cứu quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Đại học Kỹ thuật Nanyang, Singapore; nguyên giám đốc bộ phận hàng hóa và nông nghiệp của Ban thư ký WTO.

Nguồn: Eurasia Review – TQ

Từ khóa: khuôn khổ thương mại, Đông Nam Á, APEC, CPTPP, nền kinh tế nhỏ, vai trò lãnh đạo, Hoa Kỳ