Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nhiều năm qua, quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc luôn có những thăng trầm, nhưng nó có vẻ khó lường nhất trong nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump.

Đả kích Trung Quốc từng là một đặc trưng của Trump trong chiến dịch tranh cử Tổng thống Mỹ. Tuy nhiên ngay sau khi lên nhậm chức, Trump lại tổ chức một buổi họp mặt với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, tại dinh thự Mar-a-Lago của ông ở Florida, và tuyên bố rằng hai bên “rất hợp ý nhau”. Hơn hai năm sau, sau khi Trump phát động cuộc chiến thương mại với Trung Quốc, gây ra những tổn thất nặng nề cho cả hai bên nhưng không đạt được một thỏa thuận nào, Trump đã gọi ông Tập là “kẻ thù” và “ra lệnh” cho các công ty Mỹ rời khỏi Trung Quốc. Đến tháng 1 đầu năm nay, ông Tập quay trở lại là “một người bạn rất, rất tốt” sau khi Trump đạt được thỏa thuận thương mại “giai đoạn một” với Trung Quốc – thỏa thuận mà Trump đã ca ngợi một cách phóng đại.

Chỉ 3 tháng sau khi hoan nghênh thỏa thuận, mối quan hệ giữa Trump và chủ tịch Tập – cũng như bản thỏa thuận – đã trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Khi mà khả năng tái đắc cử trở nên khó khăn hơn, Trump đang cần tìm một ai đó để đổ lỗi cho đại dịch đã cướp đi sinh mạng của hơn 56.000 công dân Mỹ và khiến nền kinh tế rơi tự do. Có những lúc, chính quyền đã dùng những từ như “virus Trung Quốc”, hay “virus Vũ Hán”, rồi mới đây, Trump lại chuyển sự chỉ trích sang những sai lầm của Tổ chức Y tế Thế giới, thay vì chỉ thẳng vào Trung Quốc. Nhưng nếu Trung Quốc không thể thực hiện các cam kết thúc đẩy nhập khẩu từ Hoa Kỳ - và nhiều khả năng điều này sẽ xảy ra, do tác động kinh tế tàn khốc của COVID-19 - mọi thứ có thể sẽ trở nên kinh khủng.

Quan hệ giữa ông Trump và ông Tập cũng luôn kỳ quặc. Trong cuộc tranh cử năm 2016, Trump nói rằng Trung Quốc đã phạm phải “tội trộm cắp lớn nhất trong lịch sử thế giới”, và “chúng ta không thể tiếp tục cho phép Trung Quốc làm hại đất nước chúng ta.” Khi Trump vào Nhà Trắng, ông đã bổ nhiệm Robert Lighthizer và Peter Navarro, hai chuyên gia lão làng trong quan hệ thương mại với Trung Quốc, lần lượt trở thành đại diện thương mại của Hoa Kỳ và cố vấn đặc biệt của Nhà Trắng.

Tuy nhiên, các cuộc họp mặt nồng nhiệt tại Mar-a-Lago diễn ra trong những năm 2018 và 2019 cho thấy sự tách biệt giữa lời nói của ông với chính sách thực tế. Trump đã phát động cuộc chiến thương mại với Trung Quốc vào tháng 4/2018, nhưng sau đó lại viết lên Tweeter rằng ông và Tập “sẽ luôn là bạn, bất kể chuyện gì xảy ra trong cuộc tranh chấp thương mại giữa chúng tôi”. Sau khi ký kết thỏa thuận giai đoạn 1 vào giữa tháng 1, và ngay cả khi đại dịch corona đang lan truyền nhanh chóng, Trump vẫn không ngớt lời khen ngợi dành cho Tập và Trung Quốc. Politico ghi nhận đã có 15 lần Trump ca ngợi những nỗ lực ngăn chặn virus của Bắc Kinh trong khoảng thời gian từ cuối tháng 1 đến cuối tháng 2.

Mọi thứ dường như đang thay đổi khi áp lực chính trị ngày càng tăng trước những thất bại rõ rệt của Trump trong việc quản lý ứng phó với đại dịch và cuộc khủng hoảng kinh tế bất ngờ đang trở nên tồi tệ hơn. Tuy nhiên, ngay cả bây giờ, các tín hiệu xuất phát từ Nhà Trắng vẫn mơ hồ. Một chiến dịch vận động gần đây lại tấn công vào cựu Phó Tổng thống Joe Biden, ứng cử viên của đảng Dân Chủ cho vị trí tổng thống, cho rằng ông thể hiện sự yếu đuối và thiếu tin cậy khi đề cập đến Trung Quốc.

Một số đảng viên đảng Cộng Hòa đã đổ lỗi sự lan truyền của virus corona ở Hoa Kỳ và trên toàn cầu là do những sai lầm ban đầu của Trung Quốc. Thế nhưng, mặc dù Trump gần đây đã chỉ trích rất nhiều về phản ứng của Bắc Kinh, động thái duy nhất của ông tính đến nay là tuyên bố đình chỉ tài trợ của Hoa Kỳ dành cho Tổ chức Y tế Thế giới vì đã không thể thúc đẩy tính minh bạch và hợp tác của Trung Quốc trong những ngày đầu dịch bùng phát tại Vũ Hán.

Có lẽ, thái độ chần chừ của Trump khi chỉ trích thẳng vào Bắc Kinh là phong cách của ông trong mối quan hệ với các nhà lãnh đạo độc đoán, từ Vladimir Putin của Nga đến Kim Jong Un của Triều Tiên. Hoặc có thể Trump đang cố gắng duy trì Thỏa thuận Thương mại Giai đoạn 1 của mình, ngay cả khi nó không đem lại những gì giống như Trump đã hứa. Hãy nhớ rằng trung tâm của thỏa thuận – ít nhất là từ quan điểm của Trump – không phải là những cải cách to lớn trong chính sách công nghiệp của Trung Quốc, như nhiều người ở Washington đang mong muốn. Thay vào đó, đó là một loạt các cam kết mua nhiều hàng hóa và dịch vụ Mỹ hơn, điều mà Trump có thể khoe mẽ với những cử tri ủng hộ ông trong lĩnh vực nông nghiệp, sản xuất và năng lượng.

Ngay cả trước cuộc khủng hoảng hiện nay, các chuyên gia thương mại đã xem mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu từ Mỹ sang Trung Quốc cao hơn gần 80 tỷ USD so với năm 2017 là điều không thực tế. Cách duy nhất để thực hiện cam kết đó là chuyển hướng thương mại từ các nhà xuất khẩu khác. Trong tình hình hiện nay, những cam kết đó gần như chắc chắn ngoài tầm với. Theo những con số mới nhất, nền kinh tế Trung Quốc đã thu hẹp gần 7% trong quý đầu tiên và tốc độ tăng trưởng của nước này trong năm nay được dự đoán sẽ giảm xuống thấp nhất kể từ những năm 1970. Trong khi nhu cầu thực phẩm – cũng như xuất khẩu nông sản của Hoa Kỳ – có thể phục hồi ở một mức độ nào đó, xuất khẩu năng lượng và các dịch vụ quan trọng có thể bị tụt lại.

Theo thỏa thuận giai đoạn 1, Trung Quốc đã đồng ý nhập khẩu thêm 18,5 tỷ USD dầu thô, khí tự nhiên hóa lỏng và các sản phẩm năng lượng khác từ Hoa Kỳ. Ngành dầu khí Mỹ gần đây đã kêu gọi chính quyền đảm bảo rằng Bắc Kinh sẽ đáp ứng được cam kết đó. Trung Quốc là nhà nhập khẩu dầu thô lớn, và nhu cầu giảm mạnh trong đầu năm nay là một nhân tố dẫn đến vụ sụt giảm giá dầu sâu nhất lịch sử. Nhập khẩu khí đốt tự nhiên hóa lỏng vào Trung Quốc đã giảm 6% trong tháng 1 và tháng 2, và Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Trung Quốc đã phải dùng đến một điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng, cho phép họ giảm số lượng mua hàng đã thỏa thuận trước đó do tác động của COVID-19. Bất chấp nhu cầu giảm sút, chủ tịch Viện Dầu khí Hoa Kỳ, Michael Sommers, trong một lá thư gần đây gửi Lighthizer, Bộ trưởng Thương mại Wilbur Ross và Bộ trưởng Năng lượng Dan Brouillette, cho rằng Trung Quốc vẫn có thể thực hiện cam kết mua thêm 18,5 tỷ USD. “Số tiền này, trong thị trường hiện nay, có thể chuyển đổi thành rất nhiều lượng hàng hóa xuất khẩu khác, nhưng vẫn không bằng toàn bộ nhu cầu năng lượng nội địa chung của Trung Quốc”, ông viết. Gợi ý ngầm chính là Trung Quốc nên thực hiện cam kết ngay cả khi điều đó đòi hỏi chuyển hướng thương mại từ các nhà xuất khẩu khác.

Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu dịch vụ sang Trung Quốc trong năm nay theo như thỏa thuận giai đoạn 1, là gần 13 tỷ USD – một con số gần như không thể đạt được. Khách du lịch với mục đích công tác, giải trí và giáo dục chiếm đến một nửa các dịch vụ xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc. Hơn nữa, sinh viên nước ngoài, phần lớn đến từ Trung Quốc, là nguồn thu đáng kể cho các tổ chức giáo dục bậc đại học tại Mỹ vì những sinh viên này thường đóng toàn bộ học phí. Không ai biết được sẽ mất bao lâu để chính quyền gỡ bỏ các hạn chế đi lại từ Trung Quốc, hoặc đến khi nào các trường cao đẳng và đại học có thể mở cửa lại được. Thậm chí sau đó, khách du lịch và sinh viên Trung Quốc có thể cảm thấy không được chào đón và né tránh, trong tình thế môi trường chính trị ngày càng trở nên thù địch.

Trả đũa bằng cách tăng thuế quan đối với Trung Quốc nếu không đáp ứng đủ các mục tiêu của thỏa thuận giai đoạn 1 sẽ là một hành động điên rồ giữa tình hình không khác gì cuộc suy thoái kinh tế tồi tệ nhất kể từ Đại suy thoái. Nhưng cho đến nay, Trump không có nhiều động thái cho thấy ông hiểu được điều đó. Nhà Trắng đã tuyên bố trì hoãn việc thanh toán một số loại thuế quan để thúc đẩy nền kinh tế, và họ đã miễn thuế quan đối với một số mặt hàng vật tư y tế xuất khẩu từ Trung Quốc. Tuy nhiên, hầu hết các mức thuế quan được áp đặt trong cuộc chiến thương mại vẫn còn giữ nguyên.

Một điểm nhấn quan trọng trong chiến dịch tranh cử 2016 của Trump là tuyên bố chỉ có ông ấy mới có thể “hồi phục nước Mỹ” bằng bất cứ giá nào. Vậy nên khi mọi thứ dần rõ ràng rằng Trump không thể khắc phục đại dịch bằng một phương thuốc thần kỳ như hydroxyl chloroquine, đừng ngạc nhiên nếu Trump cố tỏ ra cứng rắn bằng cách bắt đầu lại cuộc chiến thương mại với người bạn cũ Tập Cận Bình.

Nguồn: World Politics Review

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, Covid-19, thỏa thuận thương mại giai đoạn một