Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Hiệp định thương mại tự do (FTA) vốn dĩ sẽ khiến có người hưởng lợi, có kẻ chịu thiệt, và việc hình thành Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) cũng không ngoại lệ. Bài viết sẽ bàn về một góc nhìn, theo đó, việc giảm thuế theo khuôn khổ RCEP có khả năng làm giảm xuất khẩu ASEAN vì làm xói mòn các ưu đãi thương mại của ASEAN hiện có trong các FTA hiện tại với các đối tác khác.

RCEP là một thỏa thuận khu vực nhằm tự do hóa thương mại và đầu tư, đồng thời tăng cường hợp tác kinh tế tại các nước châu Á-Thái Bình Dương. RCEP đã trải qua nhiều vòng đàm phán kể từ năm 2012, giữa 10 quốc gia thành viên ASEAN và sáu đối tác bao gồm Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc và New Zealand. Vào tháng 11 năm 2019, Ấn Độ rút lui khỏi vòng đàm phán đã làm giảm số lượng các quốc gia tham gia thương lượng từ 16 xuống còn 15 quốc gia. Tuy nhiên, RCEP vẫn là FTA lớn nhất thế giới vì hình thành nên thị trường khổng lồ 24,8 nghìn tỷ USD và hơn 2,3 tỷ người. Dự kiến, hiệp định này sẽ được ký trong năm 2020.

Mặc dù mang đến cơ hội tiếp cận quy mô thị trường lớn hơn, nhưng có khả năng RCEP sẽ tạo nên những bất lợi cho ngành xuất khẩu của ASEAN

Mặc dù RCEP mang đến cơ hội tiếp cận quy mô thị trường lớn hơn, nhưng nó có khả năng tạo ra hiệu ứng bất lợi cho xuất khẩu ASEAN ASEAN. Một trong những công cụ chính sách thương mại quan trọng của thỏa thuận này là loại bỏ thuế quan đối với hàng nhập khẩu giữa các thành viên. Thông thường, việc loại bỏ thuế quan dự kiến sẽ làm tăng xuất khẩu. Tuy nhiên, trong bối cảnh ASEAN, việc loại bỏ thuế quan theo RCEP sẽ làm xói mòn các ưu đãi thương mại trong ASEAN vì RCEP sẽ chồng chéo với nhiều FTA khác mà ASEAN tham gia.

Tất cả các nước ASEAN đã có FTA với tất cả các đối tác thương mại lớn của mình, một phần vì là thành viên của Khu vực thương mại tự do ASEAN (AFTA), của các FTA ASEAN + 1 với mỗi đối tác quan trọng ngoài khối cũng như là thành viên của CPTPP; một phần khác là vì một số nước có ký kết FTA song phương như FTA Nhật Bản-Singapore, FTA Malaysia-Úc, FTA Nhật Bản-Thái Lan. Do đó, lợi thế của RCEP là điểm đến xuất khẩu cho các nước ASEAN vẫn chưa thực rõ rệt.

Sự xói mòn của các ưu đãi thương mại dành cho ASEAN xảy ra khi các nước ASEAN phải đối mặt với sự suy giảm lợi thế cạnh tranh mà một số nhà xuất khẩu được hưởng ở thị trường nước ngoài nhờ cam kết trong các FTA giữa các thành viên ASEAN và giữa ASEAN với tư cách là một nhóm đối tác. Tuy nhiên, các nhà xuất khẩu ASEAN sẽ nhanh chóng nhận ra rằng lợi ích của các FTA này giảm đi khi các ưu đãi được mở rộng bao gồm cả quốc gia ngoại khối là thành viên RCEP. Việc loại bỏ thuế quan ở phạm vi rộng hơn theo khuôn khổ RCEP sẽ dẫn đến xói mòn ưu tiên lớn hơn và do đó làm giảm xuất khẩu trong ASEAN.

Khi phân tích năm điểm đến xuất khẩu hàng đầu của 10 quốc gia ASEAN sử dụng dữ liệu xuất khẩu năm 2018 từ Trung tâm Thương mại Quốc tế, có thể thấy các nước ASEAN sẽ có mức độ tổn thất xuất khẩu khác nhau từ xói mòn ưu tiên. Các quốc gia có thiệt hại xuất khẩu tương đối lớn bao gồm Brunei, Indonesia, Lào, Myanmar, Malaysia, Singapore và Thái Lan. Ngược lại, Campuchia, Philippines và Việt Nam có thể tổn thất xuất khẩu ít hơn vì những quốc gia này chủ yếu xuất khẩu sang Hoa Kỳ, vốn không phải là một phần của RCEP.

Ở đây, chúng ta sẽ xem xét hai kịch bản để chứng minh việc xói mòn ưu tiên dẫn tới hệ quả làm giảm xuất khẩu ASEAN. Theo đó, có thể sử dụng các FTA ASEAN-Trung Quốc, ASEAN-Nhật Bản và ASEAN-Hàn Quốc làm ví dụ. Trước khi hình thành RCEP, chỉ có các nước ASEAN có quyền ưu đãi khi tiếp cận các thị trường ở Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc theo FTA. Các nhà xuất khẩu từ ASEAN được hưởng mức thuế suất ưu đãi thấp do ba nước này cấp, trong khi các nhà xuất khẩu từ ba nước cũng được hưởng mức thuế suất ưu đãi thấp do các nước ASEAN cấp.

Trong khi đó, xuất khẩu từ Nhật Bản sang Trung Quốc hoặc ngược lại phải chịu mức thuế suất ưu đãi theo nguyên tắc tối huệ quốc, thường cao hơn thuế suất ưu đãi từ FTA. Tuy vậy, Trung Quốc vẫn là thị trường xuất khẩu chính của Nhật Bản. Sau khi hình thành RCEP, quyền hưởng ưu đãi của ASEAN khi tiếp cận thị trường của các đối tác sẽ bị giảm do RCEP sẽ áp dụng chung một ngưỡng giảm thuế đối với hàng nhập khẩu giữa các thành viên. Như vậy, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc sẽ có quyền hưởng ưu đãi khi tiếp cận vào thị trường của nhau.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với Nhật Bản, vì nước này chưa thành lập bất kỳ FTA nào với Trung Quốc và Hàn Quốc. Năm 2018, điểm đến xuất khẩu hàng đầu của Nhật Bản là Trung Quốc, tiếp theo là Hoa Kỳ và Hàn Quốc. Việc giảm thuế theo RCEP sẽ tạo ra dòng chảy thương mại giữa Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc, và ở một mức độ nào đó làm chuyển hướng dòng chảy thương mại từ các nước ASEAN. Đối với các nước ASEAN, quyền hưởng ưu đãi tiếp cận thị trường các đối tác RCEP sẽ bị giảm do một phần thị phần sẽ bị mất vào tay các đối tác chiến lược bởi sự mở rộng thương mại của các quốc gia này.

Tóm lại, cắt giảm thuế theo cam kết trong RCEP có khả năng làm xói mòn các ưu đãi thương mại trong ASEAN vì RCEP sẽ được ký kết trong bối cảnh có nhiều FTA chồng chéo. Sự xói mòn của các ưu đãi thương mại có nghĩa là các nhà xuất khẩu trong ASEAN có thể phải đối mặt với việc nhu cầu đối với hàng hóa của họ tại các thị trường của đối tác chiến lược trong những FTA ASEAN + 1 có thể sẽ thấp đi. Do Nhật Bản chưa ký FTA với các đối tác thương mại quan trọng trong RCEP ngoài khối ASEAN, nên RCEP có khả năng tăng cường dòng chảy thương mại giữa các đối tác này với nhau hơn là kích thích xuất khẩu nhiều hơn từ ASEAN. Ý nghĩa chính của việc cắt giảm thuế quan là các công ty định hướng xuất khẩu trong ASEAN sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt hơn với các công ty nước ngoài đến từ các đối tác chiến lược nhằm duy trì hoặc tranh giành thị phần.

Tác động bất lợi của việc cắt giảm thuế quan được xem xét ở đây không có nghĩa là ASEAN không được hưởng lợi gì từ RCEP. Nếu RCEP đạt được mục tiêu khác vượt xa hơn phạm vi nội dung cắt giảm thuế quan, khi đó, nguy cơ tổn thất xuất khẩu do xói mòn ưu đãi có thể là hệ lụy ít quan trọng nhất. Nếu RCEP có thể giải quyết các vấn đề như hàng rào phi thuế quan, quyền sở hữu trí tuệ và thương mại điện tử, trong số những vấn đề khác, như vậy sẽ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh và kích thích sự đổi mới của các công ty ASEAN, và những lợi ích đạt được có thể lớn hơn so với tổn thất xuất khẩu gây ra do cắt giảm thuế quan.

Nguồn: Business Times

Từ khóa: RCEP, ASEAN, hội nhập kinh tế, tự do thương mại