Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Đại dịch đang tạo động lực để khối khu vực nâng cấp những cơ chế hiện hành và hành động nhiều hơn để giúp đỡ người dân trong khu vực Đông Nam Á.

Theo các số liệu thống kê gần đây, virus corona đã lây nhiễm đến ít nhất 7,800 người tại Đông Nam Á, và gây ra hơn 230 ca tử vong trên toàn khu vực. Những con số này tiếp tục tăng đều mỗi ngày. Trong tuần qua, Myanmar và Lào đã xác định những ca nhiễm Covid-19 đầu tiên; số ca nhiễm bệnh tại Indonesia, Philippines và Thái Lan đã vượt qua 1000, và hơn 2000 tại Malaysia; Singapore và Việt Nam cũng có số ca nhiễm bệnh tăng lên mỗi ngày, do các nguồn di cư từ nước ngoài về và cả nguồn lây nhiễm trong cộng đồng. Sự thiếu hụt thiết bị xét nghiệm trong khu vực dẫn đến tình trạng người dân nhiễm vi-rút khó bị phát hiện và đi lây nhiễm khắp nơi.

Ngoài tổn thất về sinh mạng, cuộc khủng hoảng Covid-19 còn tàn phá các nền kinh tế trong khu vực, gây khó khăn cho cả nguồn cung lẫn cầu, hủy hoại các chuỗi cung ứng và đình trệ gần như mọi hoạt động kinh doanh. Các ngành dịch vụ du lịch, hàng không - ngành kinh tế quan trọng của nhiều nước thành viên ASEAN - đã gần như phải ngừng hoạt động.

Nói nhiều, làm ít

Trong suốt quá trình khủng hoảng, ASEAN đã phản ứng như thế nào?

Từ tháng trước, Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởng Quốc phòng các nước đã thảo luật về tình hình đại dịch và ban hành một tuyên bố nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì "đoàn kết và thống nhất trong khối ASEAN để phản ứng hiệu quả với những thách thức từ đại dịch Covid-19".

Ngày 20/2, các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN cũng đã gặp gỡ người đồng cấp phía Trung Quốc, cam kết phối hợp với Trung Quốc để phản ứng với Covid-19. Trong khuôn khổ ASEAN+3, các quan chức y tế ASEAN cũng thực hiện nhiều hội nghị trực tuyến, với những người đồng cấp phía Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, để trao đổi thông tin và phương pháp hiệu quả nhất trong phòng chống đại dịch, quản lý, chuẩn đoán và điều trị. Một hội thảo trực tuyến khác giữa các quan chức cấp cao ASEAN trong các lĩnh vực đối ngoại, giao thông, tài chính, thông tin, quốc phòng và di cư cũng đã được lên lịch, trong một nỗ lực tiếp cận phối hợp liên ngành giữa các nước thành viên ASEAN.

Tuy nhiên, phản ứng riêng của mỗi nước thành viên ASEAN trong giai đoạn đầu đại dịch lại rời rạc và không đồng đều. Singapore và Việt Nam đã triển khai nhanh chóng các hoạt động kiểm soát nguồn gốc dịch bệnh trên diện rộng, cập nhật thông tin rõ ràng và thường xuyên cho người dân, và tự chế tạo các bộ xét nghiệm để kiềm chế dịch bệnh ngay từ đầu.

Trong khi đó, chính phủ Indonesia của tổng thống Jokowi lại hành động thiếu minh bạch, không đánh giá cao tình hình dịch bệnh, khiến người dân lơ là. Tương tự, Malaysia chỉ bắt đầu hành động sau khi đại dịch bùng phát từ một sự kiện tôn giáo quy mô lớn vào cuối tháng trước. 16,000 người tham gia sự kiện đã đưa virus lay lan ra toàn khu vực, và biến Malaysia thành ổ dịch trung tâm của Đông Nam Á.

Các nước ASEAN không chỉ thiếu các hành động tập thể, mà còn chia rẽ trong quan điểm chính trị khi bàn về cách ngăn chặn đại dịch lây lan, một số lo sợ những chính sách của mình sẽ gây bất hòa với Trung Quốc.

Khi tỉnh Hồ Bắc của Trung Quốc chính thức được xác định là tâm điểm của đại dịch, Singapore và Việt Nam đã chọn một cách tiếp triệt để - áp lệnh cấm tiếp nhận du khách từ Trung Quốc, đồng thời phân phát hỗ trợ y tế trong cả nước. Các nước ASEAN khác, ngoại trừ Campuchia, đã áp dụng những lệnh hạn chế tiếp nhận du khách ở những mức độ khác nhau. Campuchia là một ngoại lệ - Thủ tướng Hun Sen đã nỗ lực tuyên truyền hạ thấp tính nghiêm trọng của dịch bệnh. Hiện tại, Campuchia vẫn là quốc gia Đông Nam Á duy nhất không áp đặt lệnh hạn chế di chuyển từ Trung Quốc, và đang bị các nước ASEAN lên án khá nhiều. Đây là một vấn đề nguy hiểm, khi xét đến quy mô và mức độ tự do duy chuyển của người dân trong khu vực, bất kỳ mắc xích quản lý nào bị đứt gãy cũng gây tổn thất to lớn lên nỗ lực chung chống lại dịch bệnh của toàn khối.

Mỗi nước tự lo cho thân mình

Mặc cho những tuyên bố về đoàn kết chống lại Covid-19, hiện tại vẫn có rất ít những hành động phối hợp chung giữa các nước thành viên ASEAN. Mỗi nước đều đã ban hành những lệnh cấm bay và đóng cửa biên giới đối với các thành viên ASEAN còn lại, mà không danh nhiều thơi gian thảo luận hay phối hợp hành động với láng giềng của mình. Ví dụ, việc Malaysia đóng cửa biên giới với Singapore từ ngày 18/3 đã ảnh hưởng đến hơn 300,000 người thường xuyên đi lại và các chuỗi cung ứng giữa hai nước, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh và đời sống người dân cả hai bên.

Tuy nhiên, vẫn không thể chối bỏ tính cấp bách và hợp lý của các biện pháp - chính phủ các nước có nghĩa vụ bảo vệ mạng sống và lợi ích của công dân họ - và virus Sars-CoV-2 là mối đe dọa hiển nhiên đối với điều này.

Phán ứng bất ngờ của các nước ASEAN cũng cho thấy độ nhạy cảm của hoạt động di chuyển xuyên biên giới. Đây là nguồn gốc lây lan dễ dàng nhất của Covid-19, và là bài kiểm tra chưa từng có tiền lệ đối với các khối khu vực. Ngay cả với một khối khu vực hội nhập hiện đại hơn như Liên minh Châu Âu, kết quả cũng không mấy khả quan.

Mặc dù một vài nước thành viên EU mới đây đã đề nghị giúp đỡ giảm tại áp lực bệnh nhân cho các nước láng giềng đang gặp khó khăn, phản ứng ban đầu từ một số nước thành viên là giữ nguồn thiết bị y tế khan hiếm cho riêng họ, mặc cho những lời kêu cứu từ các nước đang thiếu hụt nặng nề như Italy. Hiện tại, EU phải đối mặt với một bất đồng nội bộ khác khi Đức và Hà Lan phản đối việc phát hành trái phiếu "corona" để vay nợ nhằm bù đấp thiệt hại kinh tế từ đại dịch.

Những gì ASEAN có thể làm tốt hơn?

Các nước thành viên ASEAN có thể tạo ra những phản ứng tập thể và riêng lẽ theo một cách nhịp nhàng, và có sự điều phối hơn.

Với tính liên kết nội khối khu vực hiện tại, khả năng chống chọi virus của Đông Nam Á vẫn còn rất hạn chế.

Tuy các biện pháp khẩn cấp có thể giúp mỗi nước tự cách ly với phần còn lại và có thể cắt đứt dòng chảy người nhiễm virus thâm nhập, nhưng chúng không mang lại những cơ hội điều trị hiệu quả và ngăn chặn khủng hoảng y tế tại các nước thành viên ASEAN.

Nếu tất cả các thành viên ASEAN cùng hợp tác chống dịch, họ có thể hỗ trợ lẫn nhau hồi phục nhanh hơn, và mở đường khôi phục cho lĩnh vực du lịch và đầu tư nội khối ASEAN.

Trước đây, khu vực Đông Nam Á đã có kinh nghiệm đối phó với nhiều thảm họa thiên nhiên. ASEAN cũng đã xây dựng một cơ quan phản ứng khủng hoảng. Hệ thống Hậu cần Khẩn cấp Thiên tai (Disaster Emergency Logistics System) của ASEAN, với ba trụ sở chứa hàng cứu trợ khẩn cấp tại Malaysia, Philippines và Thái Lan có thể giúp phân phát nhanh chóng hàng hóa tới các nước gặp thảm họa.

Hệ thống này cần được mở rộng hơn để phản ứng với đại dịch, và các nguồn cung y tế như khẩu trang và thiết bị xét nghiệm, cần được bổ sung thêm vào kho lưu trử khẩn cấp của ASEAN. Mặc dù đây có thể là nhiệm vụ khó khăn trong điều kiện hiện tại, khi mà nguồn cung thiếu hụt trên toàn thế giới, ASEAN cần nghiêm túc cân nhắc ưu tiên lưu trữ các mặt hàng này để phòng khi đại dịch chuyển biến xấu.

Ngoài ra, các nước có thể "tái cấu trúc" nhiều cơ chế an ninh ASEAN sẵn có nhằm đối phó với đại dịch hiệu quả hơn. Các cơ chế có thể kể đến như Asean Militaries Ready Group và Asean Military Medical Centre có trụ sở tại Bangkok. Và những giao thức đối phó với khủng hoảng như One Asean, One Response cũng có thể dùng làm khuôn mẫu cho việc xây dựng phương pháp đối phó khủng hoảng y tế.

ASEAN cũng có thể tạo ra sự khác biệt trong giai đoạn khủng hoảng bằng cách duy trì một kênh thống tin và điều phối kịp thời giữa các nước thành viên, nhằm hỗ trợ người dân ASEAN có thể quay về quê hương họ, hay giúp đỡ những người bị kẹt ở nước ngoài vị lệnh đóng cửa. Ví dụ, Singapore đã hỗ trợ chỗ ở cho người lao động Malaysia bị kẹt lại tại nước này sau khi Malaysia đóng cửa. Tương tự, Đại sứ quán Malaysia tại Iran vừa tiến hành hỗ trợ di tản người dân Singapore ra khỏi Iran, dựa trên bảng hướng dẫn ASEAN về hỗ trợ của lãnh sự quán một nước ASEAN ở bên ngoài khu vực đối với các nước thành viên ASEAN khác trong thời kỳ khủng hoảng.

Từ lâu, khoảng cách giữa những gì mà ASEAN tuyên bố so với những tác động thực sự mà tổ chức này tạo ra cho người dân các nước ASEAN luôn là một vấn đề gây lo ngại và tranh cãi.

ASEAN cần vươn lên trước những thách thức và chứng minh cho mọi người thấy rằng họ vừa có được quyết tâm và khả năng để giúp đỡ người dân trong giai đoạn đại dịch này. Khủng hoảng Covid-19 là một bài kiểm tra độ vững chắc và uy tín của ASEAN. Đây cũng là bài kiểm tra dành riêng cho Việt Nam, để xem liệu nước này có hoàn thành được chủ đề mà họ đặt ra trong nhiềm kỳ chủ tịch của mình - một ASEAN Gắn kết và Chủ động thích ứng (Cohesive and Responsive Asean)

Nguồn: Straits Times

Từ khóa: ASEAN, khủng hoảng y tế, hội nhập kinh tế