Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Từ lâu, đã có nhiều tranh cãi xoay quanh vấn đề về những quy tắc thương mại quốc tế đối với các nước đang phát triển.

Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) chưa xác định rõ ràng khái niệm "đang phát triển", do đó, các thành viên cũng khó lòng xác định các mức độ được phân loại của mình. Thậm chí, điều này dẫn tới việc một số quốc gia dần trở nên tương đối giàu có hoặc các cường quốc xuất khẩu vẫn tiếp tục tận dụng quyền ưu đãi khi tiếp cận các thị trường nước ngoài - hoặc "các đối xử đặc biệt và khác biệt" - theo tư cách là nước "đang phát triển". Sau nhiều thập kỷ đàm phán, sự lạm dụng áp dụng các điều khoản đối xử đặc biệt và khác biệt có giảm đi so với trước đây. Tuy nhiên, các quốc gia phát triển trong WTO có vẻ vẫn chưa hài lòng. Hoa Kỳ - dưới thời Tổng thống Donald Trump - như quyết tâm phải làm một điều gì đó để ngăn chặn tình trạng này ngay cả khi phải trả giá bằng toàn bộ hệ thống.

Năm ngoái, Nhà Trắng đã loại bỏ Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ khỏi chương trình Hệ thống Ưu đãi Tổng quát của Washington. Đây là chương trình cho phép các nước tham gia được hưởng ưu đãi miễn thuế vào thị trường Mỹ đối với các sản phẩm được chỉ định từ các nước đang phát triển đủ điều kiện. Hiện chương trình đang xem xét điều kiện của tám quốc gia nữa. Áp dụng quyền bảo lưu các quy tắc quốc tế chống phân biệt đối xử thương mại, trong những năm 1970, các nước phát triển đã thông qua các chương trình cung cấp ưu đãi cho các nước đang phát triển để khuyến khích hội nhập và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, các quốc gia cung cấp chương trình đã xác định các điều kiện gia nhập chương trình một cách đơn phương; do đó, chính quyền Trump có quyền thu hồi lại các lợi ích đó. Như trường hợp loại bỏ Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ là một quốc gia nghèo với một phần ba công dân vẫn sống trong tình trạng nghèo đói tính tới năm 2018, trong khi đó Thổ Nhĩ Kỳ lại là một quốc gia có thu nhập trung bình khá phát triển.

Gần đây, có một quyết định nhận được quan tâm nhiều hơn khi xét trong tổng thể hệ thống. Chính quyền Hoa Kỳ đã đơn phương hành động sau khi đề xuất một bản phác thảo các tiêu chí rõ ràng về cách xác định quốc gia đang phát triển tại WTO vào năm ngoái. Tháng trước, Văn phòng đại diện thương mại Hoa Kỳ đã ban hành một quy định giảm số lượng các nước đang phát triển được đối xử đặc biệt và khác biệt theo kết quả các cuộc điều tra về những chương trình trợ cấp bất hợp pháp. Không giống như các chương trình ưu tiên thương mại, các quy tắc áp dụng trong các cuộc điều tra này đã được nhiều bên đồng ý và hành động này trở thành một đòn giáng đối với hệ thống thương mại đa phương dựa trên quy tắc mà cũng do chính Hoa Kỳ từng dẫn dắt.

Các quy định kỹ thuật liên quan trong các câu hỏi điều tra bao gồm cả các thủ tục tính thuế đối kháng với các khoản trợ cấp nước ngoài bị cấm hoặc gây thương tích cho ngành công nghiệp trong nước. Theo quy định của WTO, các nước nhập khẩu không được áp thuế trả đũa đối với các khoản trợ cấp dưới 1% giá trị của hàng nhập khẩu bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, giới hạn này được nâng lên 2% cho các nước đang phát triển. Trong quyết định gần đây, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ đã đơn phương loại bỏ 25 quốc gia khỏi danh sách nội bộ các quốc gia đang phát triển được hưởng lợi ở mức giới hạn cao hơn. Danh sách này bao gồm một vài nền kinh tế đã đạt mức thu nhập cao, như Hồng Kông, Singapore và Hàn Quốc. Nhưng hầu hết trong số đó là các quốc gia có thu nhập trung bình cao, bao gồm Argentina, Brazil, Trung Quốc, Malaysia, Thái Lan và Nam Phi, và một số ít vẫn còn tương đối nghèo, bao gồm Ấn Độ, Indonesia, Ukraine và Việt Nam.

Sự bức xúc của Nhà Trắng về vấn đề này không khó hiểu, nhưng hành động đơn phương và phô trương các quy tắc như trên sẽ khiến hệ thống ngày càng gần với sự sụp đổ hơn là cải cách.

Danh sách một phần các quốc gia bị ảnh hưởng nhấn mạnh sự cần thiết phải cải cách vấn đề này. Ví dụ, Hàn Quốc đã không phải là một quốc gia đang phát triển trong nhiều năm. Cách đối xử đặc biệt trong thương mại dành cho các nước đang phát triển lại bắt nguồn sâu xa từ lịch sử sau Thế chiến II. Năm 1948, có một số nước đang phát triển là thành viên của Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại - tiền thân của WTO. Trong vài thập kỷ đầu tiên, những nước này chỉ chủ yếu được thông qua trong các cuộc đàm phán tập trung vào cắt giảm thuế. Các nền kinh tế thương mại lớn thời bấy giờ - gồm Hoa Kỳ, Cộng đồng kinh tế châu Âu (nay là Liên minh châu Âu), Canada và cuối cùng là Nhật Bản - chiếm phần lớn thị trường của nhau; do đó, chi phí gia hạn tự động của việc cắt giảm thuế thông qua nguyên tắc tối huệ quốc là khá nhỏ. Nguyên tắc tối huệ quốc đòi hỏi các quốc gia phải đối xử tương tự cho tất cả các thành viên của GATT trừ khi các bên cùng tham gia một thỏa thuận thương mại tự do riêng. Trong thời kỳ đầu tự do hóa thương mại, các nước đang phát triển chỉ là những người buôn bán nhỏ, vì vậy việc cho phép những nước này hưởng ưu đãi miễn thuế không phải là vấn đề lớn khi xét trên tổng thể hệ thống toàn cầu.

Khi thuế quan giảm xuống, các nhà đàm phán tìm cách hạn chế các khoản trợ cấp gây méo mó thương mại và các rào cản khác. Ở giai đoạn đầu của các cuộc đàm phán, các nước thành viên đang phát triển một lần nữa được phép bảo lưu. Vì vậy, các quy tắc - ví dụ, quy tắc về trợ cấp được đàm phán trong Vòng Tokyo năm 1970 - chỉ áp dụng cho những quốc gia chọn ưu tiên cắt giảm thuế đỉnh, nhưng các thị trường mới nổi có vẻ không chuộng cách này. Sau đó, các dịch vụ và lĩnh vực phát triển phụ thuộc vào bằng sáng chế và bảo vệ bản quyền. Vấn đề sở hữu trí tuệ trở nên quan trọng hơn về mặt kinh tế. Các nền kinh tế tiên tiến muốn thiệt lập quy tắc trong các lĩnh vực kể trên, cũng như thay đổi quy định về quyền truy cập đối với các sản phẩm được bảo hộ cũng như các sản phẩm khác trong những thị trường mới nổi đang phát triển rất nhanh

Vì vậy, khi các thành viên GATT đã phát động một vòng đàm phán mới ở Punta del Este, Uruguay, vào năm 1986, các nhà đàm phán Hoa Kỳ đã thúc đẩy để đưa ra thỏa thuận với kết quả là một "cam kết duy nhất". Các quốc gia muốn hưởng lợi từ thỏa thuận cắt giảm thuế thỏa thuận tại Vòng đàm phán Uruguay cũng như tham gia Tổ chức Thương mại Thế giới mới được thành lập phải chấp nhận toàn bộ thỏa thuận. Các nước đang phát triển được cho phép thực hiện các quy tắc mới trong khoảng thời gian dài hơn, ví dụ các cam kết bảo vệ sở hữu trí tuệ. Nhưng một vài năm sau đàm phán, thỏa thuận Sở hữu trí tuệ liên quan đến thương mại đã được ban hành và áp dụng hoàn toàn giống nhau đối với các nước phát triển lẫn đang phát triển. Chỉ các quốc gia kém phát triển nhất của Liên Hợp Quốc mới tiếp tục được hưởng lợi từ các quy tắc đặc biệt đối với bằng sáng chế thuốc, do các thách thức về sức khỏe cộng đồng gây ra bởi mức độ năng lực thấp và mức độ nghèo đói cao.

Trong khi đó, các nước đang phát triển vẫn khăng khăng rằng họ cần sự linh hoạt bổ sung để thúc đẩy các ngành công nghiệp non trẻ và thực hiện các chính sách khác nhằm giải quyết nhu cầu đặc biệt để xóa nạn nghèo đói. Do đó, mặc dù Vòng đàm phán Uruguay đã hạn chế sự đối xử đặc biệt và khác biệt thì các nước đang phát triển vẫn được phép cắt giảm thuế quan hơn so với các nền kinh tế tiên tiến, và các quy tắc trong một số lĩnh vực, như trợ cấp, vẫn có phần lỏng lẻo hơn đối với những nước này.

Dưới áp lực từ chính quyền Trump, Brazil, Singapore và Hàn Quốc tuyên bố sẽ từ bỏ vị thế của các nước đang phát triển trong các cuộc đàm phán tương lai. Tuy nhiên, do WTO hoạt động theo nguyên tắc đồng thuận, nên bất kỳ quốc gia nào cũng có thể ngăn chặn các thay đổi lớn đối với các quy tắc hiện hành, chẳng hạn như đối với việc đặt ra các tiêu chí rõ ràng để xác định các quốc gia đang phát triển. Vì thế, dù Nhà Trắng tỏ ra thất vọng về vấn đề này, thì hành động đơn phương và phô trương các quy tắc như đã làm với Trung Quốc cũng như việc áp thuế quan đối với thép và nhôm sẽ khiến hệ thống tiến gần tới sụp đổ hơn là cải cách. Có thể ông Trump không quan tâm đến điều đó nhưng các nước đang phát triển thì ngược lại.

Nguồn: World Politics Review

Từ khóa: WTO, nước đang phát triển, GATT, chiến tranh thương mại, chủ nghĩa bảo hộ