Thiết chế WTO đã không còn cần thiết

27.02-07

Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đang phải đối diện với một cuộc khủng hoảng. Trong các cuộc đàm phán thương mại giữa các quốc gia lớn như Mỹ, Ấn Độ và Trung Quốc, WTO gần như không đóng vai trò liên quan nào.

Dù vẫn có một số tổ chức và các lãnh đạo mong muốn duy trì một tổ chức thương mại toàn cầu hướng tới tầm nhìn rộng lớn đối với các hiệp định thương mại đa phương, nhưng trên thực tế thì một tổ chức như WTO ngày càng trở nên không còn cần thiết nữa.

Quay lại những năm 1990, việc thành lập WTO khi đó là một cột mốc quan trọng. Tại thời điểm ấy, hàng loạt các quốc gia - giàu và nghèo, cường quốc lẫn tiểu quốc - đã tập hợp lại để cùng thống nhất về cách các quốc gia có chủ quyền trên thế giới sẽ hợp tác cùng nhau trong lĩnh vực thương mại. Tuy nhiên, theo Razeem Sally, các thỏa thuận đa phương không phải là tác nhân chính dẫn tới tự do hóa toàn cầu.

"Từ những năm 1980, một cuộc cách mạng chính sách thương mại thực sự đã diễn ra bên ngoài phương Tây, khi khu vực này chuyển từ trạng thái bế quan tỏa cảng sang tự do thương mại và hội nhập kinh tế toàn cầu. Các nhà quan sát thường quên một điều quan trọng: quá trình này diễn ra chủ yếu từ "bên dưới" hơn là "bên trên".

Hơn nữa, trong những ngày đầu của thập niên 90, GATT không còn nhiều sức ảnh hưởng nên WTO nổi lên như một giải pháp thích hợp. Khi đó, nhiều người tin rằng các quy tắc thương mại sẽ được chính quy hóa và bắt buộc trên toàn thế giới thông qua một cơ chế đa phương. Sau giai đoạn đó, thương mại quốc tế thực sự tăng trưởng, tuy nhiên, vấn đề là không thể khẳng định chắc chắn được nguyên nhân tăng trưởng nhờ WTO.

Sự nghi ngờ đã bắt đầu từ 20 năm trước. Ví dụ, năm 2002, nhà kinh tế học Andrew Rose đã kết luận: "một nghiên cứu mở rộng cho thấy các quốc gia thành viên GATT / WTO ít khi vận hành thêm mô hình thương mại khác với bên ngoài".

Trong một bài báo khác cũng vào năm 2002, Rose viết: "Mặc dù tôi đã nghiên cứu hơn sáu mươi biện pháp chính sách thương mại, nhưng không thể tìm thấy bằng chứng thuyết phục rằng tư cách thành viên trong hệ thống thương mại đa phương có liên quan đến việc tạo nên các chính sách thương mại tự do hơn".

Vậy, nếu WTO thúc đẩy thương mại toàn cầu như người ta thường nói, vậy tổ chức này đã thúc đẩy điều gì? Có rất nhiều đáp án và lý do. Rose viết: "Tại sao thương mại tăng nhanh hơn thu nhập, nếu không phải vì GATT / WTO? Khó có ai trả lời được. Nhiều khả năng có thể xảy ra, như: Tỷ lệ năng suất cao hơn trong giao dịch, chi phí vận chuyển giảm, sự thành lập các hiệp hội thương mại khu vực, thị hiếu tương đồng, sự thay đổi từ các sản phẩm chính sang sản xuất và dịch vụ, tăng thanh khoản quốc tế và thay đổi nguồn lực"

Tương tự, vào năm 2004, nhà nghiên cứu Maria Barriel và Mark Dean nêu ra: "Thứ nhất, năng suất tăng trong lĩnh vực hàng hóa có thể dẫn tới sự sụt giảm giá tương đối của hàng hóa đó, khi đó thương mại tăng. Thứ hai, hầu hết các nền kinh tế lớn đều có chính sách giảm thuế, từ đó làm giảm chi phí thương mại quốc tế và giúp doanh nghiệp tăng vốn đầu tư cho chuyên môn hóa".

Tuy nhiên, các yếu tố phi thuế lại chiếm ưu thế. Các nhà nghiên cứu cho rằng việc giảm thuế chỉ dẫn tới tăng trưởng 21% lĩnh vực thương mại so với tỷ lệ tổng chi tiêu cuối cùng từ năm 1980 đến năm 2000.

Dù vậy, ngay cả khi cắt giảm thuế quan có thể dẫn tới tỷ lệ tăng trưởng thương mại cao hơn nữa thì vẫn không thể kết luận mối liên hệ này xuất phát từ WTO hoặc GATT.

Sự thật là quá trình tự do hóa diễn ra suốt 20 năm qua không phụ thuộc nhiều vào WTO. Vòng Doha - thỏa thuận nối tiếp sau Vòng đàm phán Uruguay nhằm mở rộng ảnh hưởng của WTO - hiện tại có thể nói là đã thất bại.

Hơn nữa, quá trình tự do hóa ở Trung Quốc chủ yếu đã diễn ra trước khi gia nhập WTO: "Năm 2001, khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới, chế độ nhập khẩu đã gần như hoàn toàn thay đổi… mức thuế quan trung bình theo luật định giảm từ 56% vào năm 1982 xuống còn 15% vào năm 2001. Ngoài ra, tỷ lệ nhập khẩu theo yêu cầu cấp phép cũng giảm từ mức cao nhất là 46% vào cuối những năm 1980 xuống dưới 4%...".

Từ đó, ngày càng nhiều quốc gia lựa chọn tự do hóa thương mại. Khi thương mại tăng, tỷ lệ người tiêu dùng cũng tăng. Tuy nhiên, xu hướng này lại giáng một đòn mạnh vào các doanh nhân và chủ doanh nghiệp nhỏ vì giá hàng hóa sản xuất ra lại phụ thuộc vào giá thành các nguyên vật liệu đầu vào. Nói cách khác: rào cản thương mại thường đánh vào các tầng lớp sản xuất nhiều nhất.

Sự tự do hóa mà chúng ta đã chứng kiến trong những năm cuối thập niên 1980 và 1990 chủ yếu là sản phẩm của hành động đơn phương. Hiện nay, xu hướng gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ cũng tương tự như thế. Rõ ràng quá trình tự do hóa đang bị đi ngược lại.

Carmen Dorobat đã chỉ ra: "Thường ít người nhận ra lý do phổ biến cho sự đổ vỡ của quan hệ kinh tế thế giới là sự kết hợp giữa các chính sách nội địa can thiệp và hội nhập thương mại sai lầm do chính phủ lãnh đạo, từ trên xuống, chỉ phục vụ các nhóm lợi ích và đã nhận được sự cho phép. Những tác động tích cực của các hiệp định thương mại đa phương liên chính phủ là không đáng kể. Tuy nhiên, những tác động tiêu cực đang gia tăng ở mức đáng báo động lại như bóp nghẹt dòng chảy thương mại toàn cầu".

WTO dường như không đóng vai trò gì đáng kể tới những quá trình vận động kể trên. Nói cách khác, WTO không phải là lý do thương mại thế giới được tự do hóa trong những năm 1980 và 1990. Do đó, thiết chế này cũng không còn cần thiết. Hiện nay, dù muốn thì WTO cũng không có khả năng buộc nước như Mỹ, Trung Quốc hoặc Ấn Độ tự do hóa.

Đã đến lúc để đi tiếp. Tự do hóa thương mại là một điều tuyệt vời. Người dân tại các quốc gia tự do hóa thương mại thường có thu nhập cao hơn và quốc gia đó cũng có khả năng phục hồi tốt hơn. Thực chất, WTO hiện đang trở thành một công cụ để các quốc gia lớn gây khó khăn với phần còn lại của thế giới. Tuy nhiên, đó là một bước đi kém khôn ngoan. Thế giới sẽ trở nên tốt hơn với các hiệp định song phương và thương mại tự do hóa đơn phương.

Nguồn: Eurasia Review

Từ khóa: WTO, chủ nghĩa bảo hộ, hiệp định tự do thương mại, hội nhập kinh tế