Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Kể từ khi Tổng thống Donald Trump đắc cử trên chính trường, Mỹ về nhiều mặt, đã có sự rút lui khỏi cục diện thế giới. Điểm quan trọng của việc rút lui này là tập trung vào thương mại tự do. Ngay từ đầu, ông Trump đã chỉ trích thắng thắn về các biện pháp này, ông tập trung chỉ trích nặng nề Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) , mở rộng thương mại giữa Mỹ và khu vực châu Á- Thái Bình Dương và được thiết lập để trở thành hiệp định thương mại tự do lớn nhất thế giới.

Ông Trump đã phát biểu tại chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2016 tại St. Clairesville, bang Ohio: “Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương là một thảm họa khác được thực hiện và thúc đẩy bởi những nhóm lợi ích đặc biệt nhằm cướp đoạt nước chúng ta.” Và đây không phải lời nói suông- vào ngày thứ ba tại văn phòng làm việc, ông Trump đã rút Hoa Kỳ khỏi hiệp định này, khẳng định rằng ông đang làm một “điều tuyệt vời cho người lao động Mỹ.”

Sự tham gia của Hoa Kỳ vào khu vực châu Á- Thái Bình Dương đã không bắt đầu với TPP. Điều này cũng không bắt đầu với cách tiếp cận “trục xoay châu Á” của chính quyền Obama, vốn tập trung vào việc làm sâu sắc thêm quan hệ  của Hoa Kỳ tại châu Á- Thái Bình Dương và đảm bảo rằng “Hoa Kỳ- không phải bất kỳ quốc gia nào khác ví dụ Trung Quốc- sẽ là nước lập ra các quy tắc của thế kỷ này cho nền kinh tế thế giới.” Theo Edward Alden, một thành viên cấp cao tại Hội đồng về Quan hệ nước ngoài, đã giải thích trong một bài phỏng vấn với HPR, đây không phải là nỗ lực đầu tiên của Mỹ nhằm tác động lên thương mại trong khu vực: “Thời điểm Tổng thống Bush còn tại vị, những nỗ lực hướng đến tự do hóa thương mại tại thời điểm Vòng đàm phán Doha, các cuộc đàm phán đa phương, đã bị trì hoãn một cách vô vọng.” Mỹ cũng từng là nước tiên phong của các cuộc đàm phán nhằm đảm bảo rằng hiệp định TPP được tạo ra, sử dụng vai trò lãnh đạo của mình để khiến các quốc gia cùng nhau hợp tác và thỏa hiệp về vấn đề này.

Nhìn chung, việc rút lui của Mỹ khỏi TPP không cản trở thương mại ở khu vực châu Á- Thái Bình Dương- thay vào đó, sự xuất hiện của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương, hiệp định kế thừa của TPP, đã thể hiện một cam kết tiếp tục của các cường quốc trong khu vực nhằm đảm bảo tự do hóa thương mại. Quan trọng hơn, việc rút lui của Hoa Kỳ khỏi hiệp định đã làm suy yếu các mối quan hệ chiến lược của nước này trong khu vực và mở ra cơ hội cho các nước như Trung Quốc gia tăng thêm ảnh hưởng tại đây. Ông Alden từng viết rằng động thái này đã cho đi một cơ hội mà chẳng đổi lại được gì, đưa Mỹ vào vị thế chiến lược yếu hơn ở châu Á- Thái Bình Dương.

Cơ hội bị bỏ lỡ

Mặc dù hiệp định thương mại này đã gồm nhiều lợi ích, một trong những mục tiêu chính của TPP là tạo ra một khu vực kinh tế hội nhập đầy đủ và đặt các quy tắc cho đầu tư và thương mại toàn cầu. Hiệp định này chiếm khoảng 40% thương mại thế giới, được thiết lập để trở thành hiệp định thương mại lớn nhất từng được Hoa Kỳ ký kết. Ngoài tác động toàn cầu của hiệp định, Mỹ còn được dự đoán sẽ đạt mức tăng trưởng kinh tế từ thành công của TPP. Theo Peter A. Petri và Michael G. Plummer, hai chuyên gia về kinh tế quốc tế, đã viết rằng TPP dự kiến sẽ làm tăng thu nhập thực lên 131 tỷ USD, tương đương khoảng 0.5% GDP Hoa Kỳ vào năm 2030.

Tuy nhiên, đối với Hoa Kỳ, sự bùng nổ kinh tế này thậm chí không được xem là lợi ích lớn nhất của việc tham gia vào khu vực. Trong một bài phỏng vấn với HPR, ông Matthew Goodman thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế đã giải thích rằng, mặc dù những ảnh hưởng kinh tế là quan trọng, quyền lực thật sự của hiệp định này mang tính chiến lược hơn- hiệp định này sẽ cho phép Mỹ “tăng cường tham gia vào khu vực quan trọng này… và cho dù bạn đang nói về mặt kinh tế hay chính trị hay thậm chí từ quan điểm bảo mật, thì đây cũng là nơi hành động sẽ diễn ra.” Các sáng kiến trước đây như trục xoay châu Á chứng minh rằng các hiệp định như TPP có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc phục vụ các lợi ích kinh tế và địa chính trị của Mỹ bằng cách cho phép nước này tăng cường sự lãnh đạo và xây dựng đồng minh trong khu vực, đồng thời có thể viết lại các quy tắc thương mại toàn cầu. Trong khi đó, việc rút khỏi hiệp định này đã đe dọa làm suy yếu vị thế của Hoa Kỳ trong khu vực, khiến nước này khó theo đuổi các lợi ích chiến lược trên.

Các chi phí trong nước không chỉ là hậu quả tiềm năng của việc Mỹ rút khỏi TPP- các chuyên gia cũng lo lắng về tương lai của thương mại trong khu vực châu Á- Thái Bình Dương. Ông Plummer đã nói với HPR: “TPP đã được đàm phán khoảng 7 năm, và Hoa kỳ đã từng đóng vai trò lãnh đạo trong việc thực hiện hiệp định đó.” Sự thiếu vắng vai trò lãnh đạo Hoa Kỳ đã tạo ra sự bất ổn về việc liệu nước nào sẽ lãnh đạo quá trình tổ chức và tạo điều kiện cho thương mại tự do trong khu vực, lo ngại này đã đe dọa tương lai của thương mại tự do giữa các quốc gia trong khu vực châu Á- Thái Bình Dương.

Chuyển giao quyền lực

Tuy nhiên, việc rút lui của Mỹ khỏi TPP đã không kết thúc việc thúc đẩy thương mại tự do trong khu vực. CPTPP, xuất hiện sau TPP, đã cắt giảm thuế quan và các rào cản thương mại giữa các nước thành viên, hiệp định chiếm hơn 13% kinh tế toàn cầu và có GDP khoảng 10 nghìn tỷ USD. Các nước thành viên đã tạo ra một số thay đổi so với hiệp định gốc TPP – 22 điều khoản từ hiệp định gốc được Hoa Kỳ ủng hộ nhưng không phổ biến giữa các nước thành viên hiện tại đã được trì hoãn thực thi hoặc thay đổi. Tuy nhiên, theo ông Plummer giải thích, từ quan điểm kinh tế, “Theo nghĩa đen, hiệp định CPTPP giống TPP cũ, với một số trường hợp ngoại lệ.” Nhìn chung, quá trình chuyển đổi sang CPTPP cho thấy một cam kết tiếp tục duy trì thương mại dựa trên các quy tắc và thúc đẩy hội nhập kinh tế trong khu vực. Bằng cách chọn tham gia vào CPTPP, các quốc gia trong khu vực đã cho thấy sự rút lui của Hoa Kỳ khỏi khu vực này không đồng nghĩa với sự chấm dứt của hội nhập thương mại. Những gì việc rút lui này cho thấy là sự hiện diện suy yếu của Hoa Kỳ tại khu vực và kết thúc vai trò là nước lãnh đạo thương mại khu vực.

Để hiểu tại sao vai trò của Mỹ đã giảm đi đáng kể, việc quan trọng là cần phải xem cách tiếp cận của chính quyền Trump đối với chính sách thương mại. Ông Alden giải thích: “Nếu bạn nhìn rộng hơn về cách tiếp cận của chính quyền Trump, thì đây là cách tiếp cận đơn độc. Mỹ tin rằng nước này đủ mạnh và thị trường đủ lớn để có thể bắt các nước khác thay đổi hành vi bằng cách đe dọa cấm xuất khẩu vào thị trường Mỹ. Tư duy đó có lẽ đã hoạt động suốt 30 năm qua, song Mỹ cũng đã trở thành một nền kinh tế ít quan trọng hơn so với 30 năm trước.” Việc tham gia trực tiếp vào TPP cho phép Hoa Kỳ đóng một vai trò quan trọng trong khu vực bằng cách liên quan trực tiếp vào các hoạt động thương mại khu vực. Tuy nhiên, không có sự tham gia trực tiếp này, Hoa Kỳ mất khả năng gây ra ảnh hưởng tương tự, đồng nghĩa làm giảm sức ảnh hưởng của chính mình.

Mặc dù, ảnh hưởng của Mỹ đang bị suy yếu bởi những thay đổi này, các quốc gia khác dự kiến sẽ hưởng lợi từ sự thay đổi quyền lực trên. Một ví dụ đáng chú ý là Việt Nam. Theo ông Goodman, sự chuyển hướng thương mại và đầu tư phát sinh do các biện pháp chống lại thương mại tự do của Hoa Kỳ đã khiến Việt Nam trở thành một trong những nước hưởng lợi lớn nhất. Ông cho biết: “Các công ty đang sản xuất ở Trung Quốc hiện đang dịch chuyển sang Việt Nam, các nhà sản xuất Mỹ hay Trung Quốc cũng đang chuyển một số giai đoạn sản xuất đến nước này.” Một ví dụ điển hình khác là Nhật Bản, nước đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo CPTPP ra đời và từ đó đã cải thiện vai trò chiến lược của Nhật Bản trong khu vực. Ông Goodman cho biết: “Đối với Nhật Bản, nước đã thúc đẩy hiệp định TPP trở thành CPTPP, đây là một sự khẳng định quan trọng đối với khả năng lãnh đạo của Nhật ở khu vực Ấn Độ- Thái Bình Dương. Tôi nghĩ Nhật làm mọi người kinh ngạc bởi khả năng dìu dắt hiệp định mới CPTPP sau khi Mỹ rút lui.” Với vai trò này, Nhật Bản đã bắt đầu lấp đầy khoảng trống do sự rút lui của Hoa Kỳ để lại.

Ngay cả các quốc gia không nằm trong CPTPP cũng đang được hưởng lợi từ hiệp định thương mại này. Có lẽ quan trọng nhất trong số này là Trung Quốc. Mặc dù, nước này hiện không nằm trong CPTPP, việc rút lui của Hoa Kỳ khỏi TPP đã mở đường cho Trung Quốc đóng vai trò lớn hơn trong việc xác định các quy tắc thương mại trong khu vực. Theo ông Goodman cho biết, Hoa Kỳ “vẫn ở đó, chúng tôi chưa rút lui khỏi khu vực, tuy nhiên không giống Trung Quốc, nằm trong khu vực về mặt địa lý, chúng tôi phải chứng minh bằng quốc thư về châu Á- Thái Bình Dương rằng Mỹ không chỉ có vai trò quan trọng trong an ninh khu vực, mà còn được đặt trong các vấn đề kinh tế ở đó.” Việc không tham gia vào TPP và các vấn đề kinh tế trong khu vực, Mỹ chỉ khiến mọi việc dễ dàng hơn để Trung Quốc phát huy ảnh hưởng của mình đối với khu vực mà không bị phản đối.

Theo ông Petri và Plummer: Nếu Trung Quốc tham gia CPTPP, nước này sẽ chỉ phát triển, mặc dù phiên bản hiện tại của CPTPP dự kiến sẽ tạo ra khoản lợi hằng năm là 147 tỷ USD, việc gia nhập của Trung Quốc vào hiệp định sẽ làm tăng gấp bốn lần lên 632 tỷ USD. Con số này lớn hơn mức lợi nhuận hằng năm 492 tỷ USD dự kiến theo TPP- hiệp định cũ có sự tham gia của Hoa Kỳ. Khi vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ bị mờ đi bởi Trung Quốc, chính phủ Hoa kỳ cũng đang mất đi sức ảnh hưởng và khả năng đấu tranh để duy trì sự hiện diện lâu đời của mình trong khu vực.

Khôi phục tầm ảnh hưởng

Hoa Kỳ vẫn có thể tái gia nhập thương mại ở khu vực châu Á- Thái Bình Dương thông qua hiệp định CPTPP. Ông Trump đã đưa ra một số ý kiến về việc đàm phán lại hiệp định thương mại này và các thành viên hiện tại của CPTPP đã trì hoãn thay vì loại bỏ 22 biện pháp mà họ đã thực hiện để khiến hiệp định thương mại này có sức hấp dẫn hơn đối với Hoa Kỳ. Tuy nhiên, với thực trạng chính trị trong nước, cơ hội cho điều này xảy ra là không nhiều. Ông Plummer cho biết: “Tôi sẽ vô cùng ngạc nhiên nếu ông Trump làm điều đó, Tổng thống đã mất quá nhiều lợi thế chính trị cho việc rời khỏi hiệp định này.” Và ngay cả khi vị thế hiện tại của Hoa Kỳ hướng về các thay đổi thương mại, các quốc gia khác cũng có thể sẽ cẩn trọng hơn trong việc tham gia các hiệp định thương mại tương lai. Ông Alden cũng cho biết: “Tôi nghĩ các quốc gia CPTPP khác sẽ rất cảnh giác, phải không? Mỹ sẽ nhấn mạnh vào những thay đổi của hiệp định trước khi nước này trở lại, và tôi nghĩ rằng các nước TPP còn lại sẽ khá miễn cưỡng đàm phán với Hoa Kỳ theo cách thức cẩn trọng mà họ đã rút ra.”

Nhìn chung, với sự suy yếu của Hoa Kỳ trong thương mại châu Á- Thái Bình Dương, chính quyền Trump đã từ bỏ vai trò chiến lược quan trọng trên thế giới. Ông Alden cho biết: “Thông qua một loạt các biện pháp – rút khỏi TPP, thuế quan thép và nhôm, cách thức gây hấn mà Mỹ buộc Canada và Mexico trong các cuộc tái đàm phán hiệp định NAFTA – Mỹ đã không còn đồng minh trên thế giới khi nói đến việc nhận được sự ủng hộ cho cách tiếp cận thương mại của mình.” Các biện pháp và cách tiếp cận hiện tại không thể được thay đổi. Tuy nhiên, nếu Hoa Kỳ muốn cải thiện các mối quan hệ cũng như vai trò của mình trên trường quốc tế, nước này sẽ phải thay đổi hướng đi- và nhanh chóng.

Nguồn: Harvard Political Review

Từ khóa: Hoa Kỳ, CPTPP, tái đàm phán, khôi phục, vai trò, lãnh đạo