Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Kể từ khi thỏa thuận thương mại giai đoạn một giữa Mỹ và Trung Quốc được ký kết vào ngày 15 tháng 1, phần lớn các bình luận nhắm vào tham vọng bán hàng nhiều hơn cho Trung Quốc của Mỹ. Các nhà phê bình cho rằng thỏa thuận này tương đương với ‘chế độ thương mại bị quản lý’ hoặc ‘kế hoạch hóa tập trung’, thay thế hình thức tự do thị trường bằng mệnh lệnh của chính phủ.

Tuy nhiên, mối họa thực sự của hiệp định mới là nó sử dụng một hệ thống giao dịch chủ yếu dựa trên các nguyên tắc theo thỏa thuận riêng, thay cho những nguyên tắc chung của thế giới. Mỹ từ lâu đã bảo vệ một hệ thống dựa trên nguyên tắc chung, nhưng nước này hiện đang loại bỏ nó để mở đường một hệ thống dựa trên quyền lực, nơi kẻ mạnh được làm những gì họ muốn và kẻ yếu phải hứng chịu thiệt hại.

Các nguyên tắc chung bị yếu đi đặt những nền kinh tế nhỏ hơn - như Canada, Australia, các nước ASEAN và Mỹ Latinh - vào vị trí ngày càng dễ bị tổn thương. Mặc dù có một số hội đàm lạc quan về việc tái thiết Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) tại cuộc họp của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và chính phủở Davos từ ngày 20/1 đến 24/1, triển vọng để gia cố các quy tắc đa phương có vẻảm đạm. Trong một thế giới mà đàm phán song phương dần trở thành xu thế, các quốc gia nhỏ hơn sẽ không còn được các nguyên tắc này bảo vệ, và không thể tránh các thỏa thuận không cân bằng với các nước lớn như Mỹ, Trung Quốc và Liên minh Châu Âu.

Sau nhiều tháng Mỹ và Trung Quốc leo thang chiến tranh thương mại, thỏa thuận giai đoạn một đã mang lại một cái nhìn mới cho tương lai quan hệ hai nước. Trọng tâm của thỏa thuận là cam kết của Trung Quốc mua thêm 200 tỷ USD hàng nhập khẩu từ Mỹ trong 2 năm tới. Thực tế, Trung Quốc khó có thể đạt được những mục tiêu này, ngay cả khi không có những gián đoạn gần đây như sự lây lan của virus corona, và cách duy nhất họ có thể đạt được mục tiêu là chuyển hướng mua hàng - ví dụ như mua đậu nành của Mỹ thay vì Brazil, hoặc thịt bò Mỹ thay vì thịt bò Australia.

Những nước yếu hơn sẽ khó tìm được giải pháp để tránh bịảnh hưởng. Các nước có thể khiếu nại lên WTO rằng thỏa thuận Mỹ - Trung vi phạm nguyên tắc cốt lõi là không phân biệt đối xử trong thương mại, nhưng cả Mỹ và Trung Quốc đều chẳng mấy bận tâm đến phán quyết của WTO. Sự tê liệt của cơ quan phúc thẩm - sau khi Mỹ phủ quyết bổ nhiệm các thẩm phán mới - thực sự mang lại cho các nước lớn quyền phủ quyết các phán quyết của hội đồng WTO. Bất kỳ quyết định nào hiện nay đều có thể bị vô hiệu, và các quốc gia nhỏ hơn khó có thể đáp trả những nước lớn hơn nếu không có phán quyết từ WTO.

Những cải cách có lợi cho tất cả các đối tác thương mại của Trung Quốc, ví dụ như những hạn chế về trợ cấp công nghiệp hoặc hạn chế đối với các doanh nghiệp nhà nước, đã bị chừa lại cho giai đoạn hai của cuộc đàm phán. Nhưng kỳ vọng dành cho vòng đàm phán thứ hai đã xuống mức thấp. Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải đợi đến sau cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ vào tháng 11. Khi mà ba phần tư hàng hóa Trung Quốc còn đang chịu thuế quan của Mỹ nhưng Trung Quốc vẫn không đồng ý với những cải cách trên đây, thật khó hình dung rằng chính quyền Trump có thể gây áp lực trong tương lai để buộc Trung Quốc phải thay đổi.

Canada là một trường hợp điển hình về quốc gia phải chịu các mối hiểm họa trước mắt, khi mà các quy tắc quốc tế bị xói mòn. Các phiên điều trần đã diễn ra vào ngày 20/1 tại Vancouver về xét xử dẫn độ Mạnh Vãn Chu, Giám đốc tài chính của tập đoàn viễn thông khổng lồ Trung Quốc Huawei, người đang bị truy nã tại Mỹ về cáo buộc tập đoàn vi phạm lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran. Giữa rất nhiều bình luận sâu sắc về thỏa thuận Mỹ - Trung giai đoạn một, có rất ít sự chú ý dành cho phiên điều trần này.

Chính quyền Trump hầu như không để tâm, bất chấp sự trả đũa của Trung Quốc đối với Canada, bao gồm việc bỏ tù hai công dân Canada và cắt giảm 2 tỷ đô la Mỹ nhập khẩu cải dầu từ Canada. Ông Trump chỉ nhận xét công khai rằng ông có thể can thiệp nếu ông nghĩ rằng điều đó sẽ giúp đảm bảo một thỏa thuận thương mại tốt hơn với Trung Quốc.

Trường hợp Huawei ở Canada cho thấy các quốc gia nhỏ hơn dễ bị tổn thương như thế nào. Bà Mạnh đã bị bắt ở Vancouver hơn một năm trước theo lệnh của chính quyền Mỹ, bởi một chính phủ Canada quyết tâm tuân thủ các quy tắc của hiệp ước dẫn độ với Mỹ.

Trong quá khứ, khi Trung Quốc đáp trả dữ dội, nước Mỹ luôn phản ứng mạnh mẽ nhằm hỗ trợ cho đồng minh Canada. Nhưng hiện tại, chính quyền Trump đang xử lý theo một cách khác, khiến Canada rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: hoặc là tuân thủ nghĩa vụ dẫn độ đã ký với Mỹ và chấp nhận đòn trả đũa của Trung Quốc, hoặc là đàm phán với Trung Quốc nhằm trao trả tự do bà Mạnh và gây phẫn nộ cho Mỹ.

Trong cơ chế thương mại toàn cầu mới, mọi quốc gia sẽ phải đối mặt với những tình huống lưỡng nan tương tự. Mỹ đang thúc ép các quốc gia khác ngừng mọi hoạt động kinh doanh với Huawei. Các nước phải quyết định theo Mỹ và đối mặt với sự trả đũa của Trung Quốc, hay là từ chối và chọc giận Mỹ. Nhiều quốc gia, bao gồm Canada và Vương quốc Anh, đang xem xét các loại thuế mới đối với các công ty kỹ thuật số. Nhưng phía Mỹ đã cảnh báo – với Pháp làm ví dụ - rằng họ sẽ đáp trả bằng các lệnh trừng phạt đơn phương đối với bất kỳ quốc gia nào cố gắng làm điều đó.

Không có một bộ quy tắc thương mại toàn cầu rõ ràng và được thỏa thuận chung, mọi vấn đề thương mại hiện nay đều chỉ có thể xử lý thông qua đàm phán. Trong các cuộc đàm phán như vậy, các nước lớn hơn thường có lợi thế hơn. Thỏa thuận giai đoạn một với Trung Quốc là một trong những minh chứng cho điều này.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, khủng hoảng kinh tế, WTO, tự do thương mại, chủ nghĩa bảo hộ