Việc Mỹ rời bỏ các tổ chức đa phương ở châu Á giúp Trung Quốc mạnh lên

25.11-01

Trong bài phát biểu trước Quốc hội Australia hồi năm 2011, Cựu tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama đã thông báo về một trọng tâm mới trong chiến lược của Mỹ tại châu Á-Thái Bình Dương – đó là chiến lược mở rộng sự hiện diện của Mỹ tại khu vực này và sau đó đã được biết đến rộng rãi với tên gọi “xoay trục châu Á”. Và trung tâm của chiến lược chính là một cam kết của Mỹ dành cho chủ nghĩa đa phương khu vực.

Từ việc quyết định tham gia Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS) trong những ngày đầu nhậm chức cho đến việc ký kết Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) trong tháng cuối cùng của nhiệm kỳ, cựu Tổng thống Obama tin rằng cách tốt nhất để Mỹ duy trì lợi ích của mình đó chính là xây dựng vững chắc các thể chế khu vực.

Lần đầu tiên Obama tham dự Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á là tại Bali năm 2011. Những năm tiếp theo trong nhiệm kỳ của mình, ông vẫn duy trì sự hiện diện đều đặn này, chỉ ngoại trừ năm 2013, thời điểm chính phủ Mỹ đối mặt nguy cơ đóng cửa.

Tháng 10 năm nay, Tổng thống Donald Trump đã đặt một dấu chấm hết thực sự cho cách tiếp cận này. Thông qua quyết định phái một quan chức nội các cấp trung sang dự Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á, và là năm thứ ba liên tiếp ông Trump từ chối tham dự hội nghị, vị Tổng thống Mỹ đã thể hiện rõ quan điểm rằng, các tổ chức đa phương không có chỗ đứng trong chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của ông.

Dĩ nhiên, thái độ khinh bỉ của Trump dành chủ nghĩa đa phương đã được thể hiện ngay từ buổi đầu. Bằng việc rút Mỹ khỏi hiệp định TPP, đồng thời thông báo rằng Mỹ sẽ chỉ tập trung vào các thỏa thuận thương mại song phương, và từ chối bổ nhiệm thành viên cho cơ quan phúc thẩm của WTO, chính quyền Trump đã quay lưng lại với lịch sử 75 năm ủng hộ thương mại đa phương của Mỹ, bất kể dưới nhiệm kỳ của Đảng Dân chủ hay Đảng Cộng Hòa.

Chỉ một tuần sau khi thông báo người đứng đầu chính phủ sẽ không tham gia EAS, chính quyền Mỹ lại tuyên bố sẽ chính thức rút khỏi Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu.

Không đâu mà việc hợp tác đa phương lại quan trọng như ở Đông Á. Trước sự trỗi dậy của thế lực kinh tế và quân sự là Trung Quốc, các quốc gia trong khu vực đang nóng lòng tìm ra chiến lược để đối phó với tầm ảnh hưởng đang lên này. Các thỏa thuận đa phương hiệu quả sẽ cho phép các nước kháng cự được với chiến lược gây chia rẽ và chế ngự của Trung Quốc, đồng thời, không bị buộc phải lựa chọn giữa Mỹ và Trung Quốc.

Dẫn đầu bởi ASEAN, khu vực này đã phát triển một loạt các thỏa thuận mới trong 3 thập kỷ qua để giải quyết một loạt vấn đề, từ các lo ngại chính trị và lo ngại chung của khu vực như vấn đề sức khỏe cộng đồng và năng lượng, thông qua Hội nghị EAS; cho đến các lo ngại về an ninh, thông qua Diễn đàn khu vực ASEAN và Cuộc họp Bộ trưởng Quốc phòng châu Á; và vấn đề thương mại, thông qua Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC) và TPP.

Công bằng mà nói, các kết quả cụ thể mà các thể chế này có thể tạo ra là hết sức khiêm tốn – trong đó, nổi bật nhất chỉ có TPP. Các cuộc họp trên thường bị cười nhạo là những sự kiện mang tính hình thức.

Những người theo chủ nghĩa thực tế cho rằng việc tham gia hay không tham gia các thể chế quốc tế ít ảnh hưởng hoặc thậm chí không ảnh hưởng gì đến hành vi ứng xử của các nước trên thực tế. Chắc chắn rằng, việc chỉ tham gia các hội nghị thượng đỉnh không đảm bảo một cam kết lớn lao cho khu vực.

Thế nhưng, các lãnh đạo khu vực mong muốn có được sự chú ý của Mỹ lại xem các quyết định tham gia trên như là một dấu hiệu về các ưu tiên của Mỹ. Không có sự tham gia của Mỹ, các thỏa thuận này không có cơ hội đưa ra một thay thế vững chắc cho cuộc cạnh tranh nguy hiểm giữa Mỹ và Trung Quốc – nghĩa là, không thể đảm bảo khi đối mặt với sự lựa chọn khắc nghiệt, các nước sẽ nghiêng về Mỹ.

Một ví dụ rõ ràng nhất là vụ việc biển Đông. Trung Quốc đã tìm cách thúc đẩy các mục tiêu của mình tại tuyến hàng hải trọng yếu này bằng cách nhấn mạnh đàm phán song phương và cố hạn chế vai trò của Diễn đàn Khu vực ASEAN – mà nguyên nhân quan trọng là vì Mỹ cũng là thành viên của diễn đàn này. Ngược lại, Mỹ đã nhấn mạnh nhu cầu phải có một cách tiếp cận đa phương khi xây dựng bộ quy tắc ứng xử ở biển Đông (COC) và ngăn Trung Quốc sử dụng ưu thế vượt trội của mình để đe dọa các nước nhỏ.

Trớ trêu là, cùng lúc với việc chính quyền Mỹ chỉ trích Trung Quốc sử dụng cách tiếp cận song phương, nước Mỹ cũng đang làm suy yếu chính thể chế mà có thể dùng để đối phó với thủ đoạn của Trung Quốc.

Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á là một phương tiện đặc biệt đắt giá để Mỹ nhúng tay vào khu vực. Đây là diễn đàn khu vực duy nhất có quy mô rộng lớn – bao gồm Ấn Độ và tất cả các đồng minh quan trọng của Mỹ cùng với Trung Quốc và Nga. Các cuộc họp không chỉ mở ra cơ hội để thảo luận về các vấn đề khu vực nổi cộm, mà còn là nơi để xúc tiến các cuộc gặp gỡ cá nhân giữa Tổng thống Mỹ và các nguyên thủ quốc gia quan trọng khác.

Sự thờ ờ của Mỹ đối với các thể chế đa phương khu vực không phải là mối đe dọa duy nhất đối với khả năng tồn tại của các tổ chức này. Quyết định rút khỏi Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) gần đây của Ấn Độ cũng đã cho thấy, không chỉ có Mỹ mới ưa chuộng chủ nghĩa đơn phương.

Việc Chile hủy hội nghị APEC vì tình hình bất ổn trong nước một lần nữa phá vỡ một thỏa thuận đang đấu tranh để tìm chỗ đứng. Và mặc dù Trung Quốc ca ngợi các cam kết của mình dành cho các thể chế quốc tế, nước này đã coi thường phán quyết của trọng tài quốc tế về Luật biển, trong đó nói rằng tuyên bố về đường chín đoạn mà nước này vẽ ra trên biển Đông là không có giá trị.

Có lẽ là hão huyền khi hi vọng rằng chính quyền Trump sẽ suy nghĩ lại về chủ nghĩa đa phương khu vực. Nhưng các nước đồng minh của Mỹ và các nước đối tác khác có thể giữ một vai trò quan trọng trong việc giữ lửa cho các thể chế đa phương này, đồng thời, sử dụng sức ảnh hưởng của các nước đối với Mỹ để kêu gọi một sự tham gia nhiều hơn.

Sự dẫn dắt của Nhật Bản để cho ra đời Hiệp định CPTPP là một ví dụ nổi bật. Quốc hội Mỹ cũng có thể đóng một vai trò quan trọng ở đây, bằng cách lên tiếng ủng hộ sự tham gia cấp cao của Mỹ trong các thể chế này và gửi các đại biểu cấp cao đến các cuộc họp khu vực quan trọng.

Xây dựng các thể chế hiệu quả ở châu Á-Thái Bình Dương là một thách thức lớn, nhưng chỉ có nỗ lực để duy trì chúng mới có thể đem lại hòa bình và thịnh vượng cho khu vực trong bối cảnh cuộc đối đầu Mỹ-Trung hiện nay.

Nguồn: Asia Nikkei

Từ khóa: Mỹ, rời bỏ, tổ chức đa phương, châu Á, Trung Quốc, mạnh lên