Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Thách thức lớn lao hơn đó chính là làm thế nào để điều chỉnh các khác biệt về hệ tư tưởng giữa Mỹ và Trung Quốc – nguyên nhân sâu xa dẫn đến cuộc đối đầu như hiện nay.

Tác giả: Henry Gao – Phó giáo sư Luật tại Đại học Quản lý Singapore, hiện nghiên cứu về thương mại số, cải cách WTO và sáng kiến Vành đai và Con đường.

Sau 18 tháng thăng trầm, cuộc chiến thương mại giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc cuối cùng đã có dấu hiệu hạ nhiệt khi hai quốc gia xác nhận họ đã tiến gần đến việc ký kết một thỏa thuận giao thương giai đoạn 1. Trong bối cảnh việc ký kết dự kiến diễn ra bên lề của Hội nghị thượng đỉnh APEC vào giữa tháng 11 bị trì hoãn do những bất ổn chính trị tại nước chủ nhà là Chile, hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn lạc quan về việc hiệp định này sẽ sớm được thông qua.

Điều khoản cụ thể của thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng, nhưng các nguồn tin xác nhận hiệp định sẽ gồm việc Trung Quốc hứa mua từ 40 đến 50 tỷ USD hàng nông sản từ Mỹ, một vài cam kết về thao túng tiền tệ, cũng nhưng các cam kết ban đầu về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và tự do hóa lĩnh vực tài chính.

Tuy vẫn còn quan điểm khác biệt về các mức thuế trừng phạt hai nước áp lên nhau trong suốt thời gian qua, tôi tin rằng việc dỡ bỏ thuế là trọng yếu đối với một thỏa thuận đình chiến ngay cả khi việc này chỉ mang tính tạm thời.

Đạt được hiệp định nhưng các mức thuế bổ sung vẫn giữ nguyên là điều không khả thi, không chỉ bởi vì nó sẽ khiến thỏa thuận vô giá trị mà việc đưa tất cả vấn đề liên quan đến thuế quan vào một hiệp định khác là đi ngược lại hoàn toàn với nguyên tắc nền tảng “Tối huệ quốc” và nguyên tắc “Thuế quan chung” của WTO. Ở một vài khía cạnh, điều này còn tồi tệ hơn việc áp thuế giai đoạn đầu trong tranh chấp thương mại Mỹ-Trung khi một bên cáo buộc hành vi đánh thuế của bên kia là không phù hợp nguyên tắc của WTO và lấy lý do bảo hộ nền kinh tế trong nước trên cơ sở cam kết về các trường hợp ngoại lệ để tiếp tục tiến hành áp thuế.

Thật ra, nếu cả hai quốc gia đồng ý loại bỏ tất cả những sắc thuế mới áp trong thời gian thương chiến, cũng thật khó để nói rằng cả Mỹ và Trung Quốc đang tuân thủ đúng những quy định của WTO, đặc biệt là vấn đề Trung Quốc cam kết mua thêm nông sản. Thỏa thuận chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) cho phép sử dụng hạn ngạch là công cụ kiểm soát hàng nông sản nhập khẩu, tuy nhiên biện pháp này hầu như đã bị thay thế bởi hệ thống các quy tắc mới thiết lập bởi WTO 25 năm về trước.

Hơn thế, trong cam kết gia nhập WTO, Trung Quốc đã đồng ý sẽ không duy trì cơ chế hạn ngạch đối với sản phẩm nông sản nhập khẩu và xuất khẩu. Tuy không rõ là việc mua thêm nông sản sẽ được tiến hành như thế nào nhưng hai quốc gia cần bước đi thận trọng nhằm đảm bảo rằng thỏa thuận đạt được sẽ không bao hàm điều khoản hạn ngạch và phân biệt đối xử. Nếu không, những thành viên còn lại trong WTO có thể trở thành nạn nhân bất đắc dĩ bị thiệt hại do hiệp định giai đoạn một giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc gây ra.

Mặt khác, hiệp định giai đoạn một, ít nhất, với nội nội dung hiện tại chỉ đang chạm đến bề mặt của hàng tá các vấn đề nghiêm trọng đang tồn tại trong quan hệ Mỹ- Trung. Về phương diện hệ tư tưởng, Mỹ, và Trung Quốc có cái nhìn khác nhau về vai trò của chính phủ. Hoa Kỳ, theo quan điểm của Thomas Paine cho rằng “Mọi chính phủ, cho dù có tốt đến đâu cũng chứa đựng những mặt trái nội tại”, do vậy cần phải được thường xuyên giám sát và duy trì sự cân bằng nhằm đảm bảo họ không tiến hành những hành động ảnh hưởng đến quyền của cá nhân và doanh nghiệp. Trung Quốc, ngược lại, coi chính phủ là “người dẫn đường để đạt được Giấc mộng Trung Hoa nhằm hồi sinh Trung Quốc”, đồng thời kêu gọi cần tăng cường năng lực thể chế quốc gia trong mọi lĩnh vực, kể cả kinh tế.

Về phương diện kỹ thuật, hai nước áp dụng những cách thức khác khác nhau để điều hành nền kinh tế. Một bên tin tưởng vào thị trường mở nơi các hoạt động kinh tế không có sự can thiệp của nhà nước, bên còn lại cho rằng nhà nước có trách nhiệm thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua tăng cường vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong các ngành trọng yếu, ban hành kế hoạch phát triển kinh tế từng thời kỳ theo đó ưu tiên phát triển một số lĩnh vực tại các giai đoạn cụ thể cũng như ứng dụng kiểm soát kinh tế vĩ mô nhằm điều chỉnh những yếu tố như tỷ giá, cung ứng tiền tệ, phát triển nhà ở và kiểm soát tỷ lệ sinh.

Nếu các vấn đề đã nêu không được giải quyết, thỏa thuận giai đoạn một – nếu đạt được giữa Mỹ-Trung sẽ chỉ là biện pháp đình chiến tạm thời không mang tính chất bền vững, lâu dài tương tự như những gì mà nhà triết học Immanuel Kant từng đề cập.

Có nhiều giả thuyết được đề cập trong thời gian gần đây, nổi tiếng nhất trong số đó là tuyên bố chung về “Quan hệ thương mại Hoa Kỳ và Trung Quốc – Con đường phía trước” do Nhóm công tác về chính sách thương mại Mỹ - Trung dự thảo. Nhóm công tác là một tổ chức gồm các nhà kinh tế và luật gia nổi tiếng từ cả hai nước – dẫn đầu bởi nhà kinh tế Dani Rodrick của Đại học Harvard. Về bản chất, bản tuyên bố đề xuất hai nền kinh tế cần áp dụng một khung thái độ cởi mở trong quá trình hình thành “các chính sách công nghiệp, hệ thống công nghệ thông tin và tiêu chuẩn xã hội” – khung thái độ này có thể được thiết lập thông qua việc xây dựng những chính sách thương mại được định hướng tốt trên nền tảng giảm thiểu tối đa thiệt hại đối với các đối tác nước ngoài.

Tôi không phải là một nhà kinh tế học, tôi không đủ trình độ để đánh giá tính khả thi của bản đề xuất nêu trên. Tuy nhiên, với tư cách luật sư, tôi cho rằng bản đề xuất đã nêu sẽ tạo ra một tiền lệ nguy hiểm cho việc né tránh những quy định hiện hành nhằm tạo ra không gian chính sách cho chính phủ các quốc gia. Việc này có thể làm xói mòn các tổ chức đa phương – vốn họat động dựa trên luật lệ và trái ngược với mục tiêu hướng đến “hòa bình bền vững” bởi vì hòa bình cần được thiết lập chính thức thay vì chỉ là sự trì hoãn các hành động thù địch.

Trong khi thỏa thuận giai đoạn một có thể không phải là bước dạo đầu của sự kết thúc một cuộc xung đột thương mại, nó sẽ đánh dấu bước đầu của một quá trình dài hơi nhằm điều chỉnh mối liên kết thương mại song phương Hoa Kỳ - Trung Quốc. Quá trình đó cần phải dựa trên sự tôn trọng các thể chế và luật lệ quốc tế bởi vì thế giới không thể chấp nhận sự khinh miệt của hai nền kinh tế lớn nhất hành tinh đối với luật lệ và thể chế đa phương trong bối cảnh đây là phương cách duy nhất để nền hòa bình tồn tại lâu dài.

Nguồn: www.lowyinstitute.org

Từ khóa: Thỏa thuận gai đoạn một, Mỹ Trung Quốc, WTO