Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Khi cuộc chiến thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc phát triển lên thành cuộc cạnh tranh địa chính trị sâu sắc, tâm điểm của cuộc đối đầu này rõ ràng là vấn đề công nghệ. Hai cường quốc đang chạy đua tranh giành vị trí dẫn đầu trong phát triển và sử dụng công nghệ mới, và tranh giành vai trò dẫn đầu trong thiết lập các chuẩn mực và luật lệ quốc tế. Trước thực tếtrên, vấn đề đầu tư nước ngoài, sàng lọc đầu tư nước ngoài, và làm thế nào để đối phó với gã khổng lồ công nghệ Huawei của Trung Quốc trở thành những chủ đề được quan tâm. Nhưng rất ít ai biết được rằng, kiểm soát xuất khẩu cũng là một vấn đề thách thức không kém, nếu không muốn nói còn quan trọng hơn.

Trong kế hoạch hành động sắp tới của mình, chính phủ các nước châu Âu phải cân nhắc đến vấn đề kiểm soát xuất khẩu, trước khi bị mắc kẹt một lần nữa giữa các yêu cầu từ hai cường quốc đối địch. Bối cảnh hiện nay đòi hỏi EU và các nước thành viên phải xây dựng lại cơ chế kiểm soát xuất khẩu của riêng mình, nhằm duy trì các tiêu chuẩn EU đối với việc sử dụng một số công nghệ nhất định, đặc biệt là các công nghệ đang bị thách thức bởi Trung Quốc. Hơn nữa, khối này cũng cần phải bảo vệ doanh nghiệp châu Âu trước thẩm quyền xét xử ngoài lãnh thổ của Mỹ.

Tháng 8/2018, chính phủ Mỹ ban hành đạo luật Cải cách Kiểm soát Xuất khẩu (ECRA), nhằm hạn chế xuất khẩu các công nghệ mới nổi cho những điểm sử dụng cuối cùng, những người dùng cuối cùng và những nơi mà Mỹ lo ngại. Trước khi đạo luật này có hiệu lực – dự kiến là vào năm 2020, các nước thứ ba cần phải chuẩn bị đối phó với các tác động từ quy định mới. Vấn đề kiểm soát xuất khẩu ngày càng bị chính trị hóa. Một minh chứng cho xu hướng trên là việc Nhật áp đặt lệnh hạn chế xuất khẩu chống lại Hàn Quốc vào tháng 7 năm 2019, trong bối cảnh căng thẳng chính trị giữa hai nước đang tiếp diễn.

Một diễn biến khác được xem là còn nguy hiểm hơn nhưng lại nhận được rất ít sự quan tâm, đó là việc chính phủ Mỹ nỗ lực vũ khí hóa vấn đề thương mại, bằng cách xác định các công nghệ mới nổi có khả năng được dùng để chống lại Mỹ khi rơi vào tay các thế lực thù địch. Những loại công nghệ được Mỹ tăng cường kiểm soát xuất khẩu thông qua đạo luật ECRA phần lớn là những loại công nghệ thông minh được đề cập trong chính sách công nghiệp “Made in China 2025” của Bắc Kinh. Washington muốn duy trì lợi thế cạnh tranh của mình (đặc biệt là với Trung Quốc), và cũng là để giữ vững vị thế của mình trong việc thiết lập các tiêu chuẩn và quy tắc. Những hành động của Mỹ hiện nay nhắc chúng ta nhớ lại lệnh hạn chế xuất khẩu của Mỹ đối với các sản phẩm quân sự trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh với Liên minh Xô Viết. Khác biệt là ở chỗ, khi đó Mỹ hành động đa phương, còn ngày nay, Mỹ đang hành động đơn phương. Tuy nhiên, Mỹ vẫn yêu cầu các nước đồng minh hỗ trợ mình trong cuộc chiến thương mại-công nghệ với Trung Quốc, cụ thể là kêu gọi các nước này không sử dụng hạ tầng 5G do Huawei cung cấp.

Kiểm soát xuất khẩu được định nghĩa là các biện pháp của chính phủ nhằm hạn chế việc sử dụng một số sản phẩm và dịch vụ nhất định, với mục đích cuối cùng là để bảo vệ an ninh quốc gia và thực thi chính sách đối ngoại. Các biện pháp chế xuất khẩu ngày nay – chủ yếu thông qua các quy định về hải quan và cấp phép – được áp dụng ở hai loại hàng hóa sau: hàng hóa sử dụng trong quân sự; và hàng hóa có thể sử dụng cho cả hai mục đích quân sự lẫn dân sự.

Ngày nay, bên cạnh các hàng hóa quân sự và hàng hóa quân-dân sự, còn có thêm hai loại hàng hóa khác mà chính phủ mong muốn kiểm soát. Đầu tiên là các hàng hóa hạ tầng quan trọng, chẳng hạn như khí ga, nước và điện – đây đều được xem là những hàng hóa tối quan trọng đối với an ninh quốc gia cũng như an ninh kinh tế của bất kỳ quốc gia nào. Các công ty cung cấp những hàng hóa này bằng mọi giá phải được bảo vệ trước các thủ đoạn hòng nắm quyền kiểm soát, vì đây là những yếu tố ảnh hưởng quan trọng đến chủ quyền quốc gia và vai trò điều hành của chính phủ.

Loại hàng hóa thứ hai mà chính phủ có lẽ mong muốn kiểm soát đó là các công nghệ mới nổi. Ngày càng nhiều loại công nghệ kỹ thuật số có thể di chuyển dễ dàng giữa các quốc gia mà không cần thông qua các hải quan tại biên giới – cơ quan được giao nhiệm vụ kiểm soát xuất khẩu. Bên cạnh thách thức về mặt quy định như trên, các công nghệ mới nổi còn khó quản lý hơn cả hơn cả các công nghệ “quân-dân sự” truyền thống, vì chúng có thể được sử dụng cho đồng thời nhiều mục đích, từ cải tiến chăm sóc sức khỏe và hoàn thiện hạ tầng, đến các hoạt động quân sự và theo dõi. Hơn nữa, công nghệ mới nổi đã thâm nhập vào mọi mặt của xã hội, đặc biệt là trong bối cảnh dòng chảy thông tin và phần mềm ngày càng hội tụ, khiến cho các loại công nghệ này có mặt ở khắp mọi nơi trong xã hội. Vì vậy, chúng ta có thể gọi những công nghệ này là công nghệ “đa mục đích”, thay vì chỉ là công nghệ sử dụng cho hai mục đích quân sự và dân sự.

Việc Mỹ kêu gọi hạn chế xuất khẩu đối với các công nghệ “đa mục đích” này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến các quốc gia xuất khẩu có thế mạnh về công nghệ cao. Chính sách hạn chế xuất khẩu của Mỹ sẽ có tác động to lớn đến hoạt động của các công ty toàn cầu có trụ sở tại Mỹ. Trên thực tế, ảnh hưởng của những quy định này đã vượt khỏi biên giới Mỹ, nhờ vào thẩm quyền xét xử ngoài lãnh thổ của luật pháp Mỹ. Điều này có nghĩa là hàng hóa nước ngoài chứa đựng hơn 25% nguyên liệu Mỹ vẫn phải xin phép nếu muốn xuất khẩu lần nữa từ nước Mỹ sang các nước khác. Ví dụ, Hà Lan – quốc gia có nhiều công ty hàng đầu trong công nghệ mới nổi, bao gồm chất bán dẫn, quang tử học và công nghệ lượng tử - sẽ bị ảnh hưởng sâu sắc bởi những quy định trên, bởi vì các doanh nghiệp của nước này hoạt động ở cả thị trường Mỹ và Trung Quốc. Chính phủ Hà Lan và EU chia sẻ những lo ngại của Mỹ, tuy nhiên, các nước này không mong muốn sử dụng chính sách hạn chế xuất khẩu như một công cụ chính trị để kiểm hãm sự trỗi dậy công nghệ của Trung Quốc.

Vì vậy, duy trì các chuẩn mực châu Âu trong việc sử dụng một số công nghệ nhất định đang bị thách thức bởi Trung Quốc, và bảo vệ doanh nghiệp châu Âu trước các nỗ lực thực thi thẩm quyền xét xử ngoài lãnh thổ của Mỹ là hai thách thức quan trọng mà châu Âu cần phải có hành động để đối phó. Thẩm quyền xét xử ngoài lãnh thổ có thể dẫn đến việc các doanh nghiệp châu Âu bị áp đặt lệnh trừng phạt và làm gián đoạn chuỗi giá trị mà các doanh nghiệp đang phải phụ thuộc để sáng tạo sản phẩm và bán sản phẩm. Suy cho cùng, tiến trình hội nhập kinh tế, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa Mỹ và Trung Quốc, và tầm quan trọng của Trung Quốc trong hoạt động thương mại thế giới đã phát triển lên một tầm cao mới so với thời kỳ chiến tranh Lạnh trước đây.

Sự khác biệt này đòi hỏi các quốc gia EU – cùng với các doanh nghiệp và các cơ quan chuyên môn có liên quan – phải tăng gấp đôi nỗ lực và xây dựng lại cách tiếp cận của riêng mình trong vấn đề hạn chế xuất khẩu các công nghệ đa mục đích. Mặc dù đối thoại song phương với Mỹ là một việc làm quan trọng, nhưng EU cũng nên chủ động hành động ngay từ bây giờ để tạo ra một hệ thống kiểm soát xuất khẩu thực sự hiệu quả trên toàn EU đối với các loại công nghệ mới nổi. Bên cạnh việc phối hợp hành động để đối phó với các thay đổi trong chính sách của Mỹ, EU cũng cần xác định hướng đi độc lập và ban hành quy định riêng của mình về cấp phép điện tử.

Sau khi xây dựng được phương án đối phó riêng của mình, EU cũng có thể liên hệ với các nước đang có cùng mối lo ngại và có cùng tư tưởng. Nhật Bản – quốc gia có ngành công nghệ cao phát triển mạnh – là một ứng viên sáng giá để EU hợp tác trong việc thúc đẩy Mỹ cải cách, ngay cả khi Nhật Bản cũng chính là đối thủ cạnh tranh của EU trong lĩnh vực này. Việc Mỹ đơn phương ban hành đạo luật ECRA sẽ gây ra những hậu quả to lớn về kinh tế, chính trị, và an ninh. Vì vậy, các nước cần phải bắt tay hành động ngay từ bây giờ.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: luật ECRA, hạn chế xuất khẩu, công nghệ mới nổi, Mỹ, EU