Hiệp định thương mại thu nhỏ giữa Mỹ và Nhật Bản không phải là một chiến thắng cho ông Trump hay Abe

trumpabe

Vụ việc Hạ Viện Mỹ phát động điều tra luận tội Tổng thống Trump đã giành hết sự quan tâm của dư luận, khiến người ta không để ý đến một tuyên bố tại New York rằng Mỹ và Nhật Bản đã đạt được một thỏa thuận thương mại thu nhỏ. Mặc dù tác động kinh tế của hiệp định này khá hạn chế, nhưng nó cũng là dấu hiệu cho thấy hệ thống thương mại toàn cầu đang thay đổi đáng kể - và không phải theo chiều hướng tốt.

Chính quyền Trump đang tung hô thỏa thuận mới giữa Mỹ và Nhật Bản như một “kỳ tích” và là một chiến thắng lớn cho giới nông dân Mỹ. Nhưng thực sự thì nó lớn như thế nào? Và nó có đủ để Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe quảng bá tại nước nhà? Dựa trên các thông cáo báo chí và dữ liệu thực tế, có vẻ như hiệp định sẽ đi theo khung đề cương mà ông Trump và Abe trình bày hồi tháng 8 tại hội nghị thượng đỉnh G7 ở Biarritz – chỉ khác là ông Abe sẽ tập trung nhiều hơn vào việc tìm kiếm các ưu đãi quan trọng cho ngành ô tô. Tuy nhiên, các nội dung chi tiết quan trọng vẫn chưa được tiết lộ, và vẫn chưa có văn bản chính thức về hiệp định.

Dựa trên những gì đã biết về thỏa thuận mới này, Nhật Bản được dự đoán sẽ cắt bỏ thuế quan nông nghiệp tương tự với những gì từng đàm phán trong Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP), hiệp định mà Trump đã rút lui ngay khi vừa nhậm chức Tổng thống. Đổi lại, Mỹ sẽ cắt giảm thuế quan đối với hàng công nghiệp – nhưng không phải là cho xe hơi hay phụ tùng xe hơi, như ông Abe mong muốn. Ông Abe cũng không nhận được một cam kết rõ ràng bằng văn bản từ ông Trump, rằng xe hơi xuất khẩu từ Nhật Bản sẽ được miễn trừ khỏi các chính sách áp thuế với lý do bảo vệ an ninh quốc gia, theo điều khoản 232 Đạo luật Thương mại Mở rộng. Trong một tuyên bố chung, hai bên chỉ hứa sẽ “kiềm chế sử dụng các biện pháp đi ngược với tinh thần của hiệp định này”. Trong cuộc họp báo công bố thỏa thuận, Đại diện Thương mại Mỹ Robert Lighthizer cho biết, “ở thời điểm hiện tại” ngài Tổng thống đã không còn ý định áp thuế quan lên xe hơi Nhật Bản.

Có lẽ vì ông Trump không sẵn lòng dành bất kỳ sự nhượng bộ đáng kể nào đối với những ưu tiên quan trọng của ông Abe, nên phía Nhật Bản cũng từ chối cung cấp thêm cơ hội tiếp cận thị trường cho các nhà xuất khẩu gạo của Mỹ. Ưu đãi mà Nhật dành cho một số sản phẩm sữa, thủy sản và lâm sản của Mỹ cũng ít hơn so với mức độ mà họ từng cam kết trong TPP. Năm ngoái, hiệp định TPP đã tiếp tục được duy trì mà không có Mỹ, với tên gọi mới là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương, hay CPTPP. Do vậy, 10 nước thành viên CPTPP sẽ có được những điều khoản thương mại tốt hơn so với những gì mà Mỹ nhận được khi tiếp cận thị trường nông nghiệp và các thị trường hàng hóa khác của Nhật.

Nếu một lúc nào đó Trump áp đặt thuế quan lên xe hơi xuất khẩu từ Nhật Bản, nước này có thể tạm ngưng cắt giảm thuế quan cho hàng nông nghiệp Mỹ. Hai bên cũng xây dựng một hiệp định riêng về thương mại kỹ thuật số, nhưng được dựa trên những gì từng tồn tại trong TPP, và không có gì đáng chú ý. Dĩ nhiên, ngành sản xuất và dịch vụ của Mỹ không được thêm ưu đãi gì, và thậm chí còn bị thiệt thòi hơn trường hợp Trump ở lại TPP. Nhìn chung, đây không có vẻ là một chiến thắng lớn cho cả Trump hay Abe.

Tuy nhiên, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) lại có thể trở thành kẻ thất bại lớn nhất từ thỏa thuận của Nhật Bản. Điều 24 trong bộ quy tắc thương mại toàn cầu của WTO có quy định hạn chế những dạng hiệp định riêng theo lĩnh vực như thế này. Washington và Tokyo đang cố gắng luồn lách qua những hạn chế ấy bằng cách ký kết những thỏa thuận thu nhỏ như một hiệp định tạm thời, và chúng chắc chắn sẽ mở rộng trong các cuộc đàm phán tương lai. Tuy nhiên, vì Trump vẫn từ chối nhượng bộ cho ngành ô tô, hai bên sẽ khó tìm ra giải pháp đi tiếp. Từ lâu, Nhật Bản được xem là người ủng hộ mạnh mẽ việc tuân thủ các quy tắc thương mại đa phương, vậy nên quyết định trao cho Trump một thỏa thuận thu nhỏ có thể xem là đòn đánh mạnh vào hệ thống. Liên minh Châu Âu cũng bày tỏ quan ngại rằng thỏa thuận này có vẻ giống như một hiệp định kiểm soát thương mại hơn là tự do thương mại.

Trong một diễn biến khác, tuần trước, những luồng thông tin mới đã xuất hiện trên mặt trận thương mại, khi Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) công bố báo cáo đánh giá những tác động trái chiều của cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung lên khu vực Châu Á.

Một điểm đáng chú ý trong báo cáo triển vọng kinh tế mới đây của ADB là đang có những tác động lan tỏa tích cực từ cuộc chiến thương mại đến một vài nước trong khu vực, ít nhất là trong ngắn hạn. Cho đến hiện tại, ADB phát hiện rằng, mặc dù xuất khẩu từ Trung Quốc sang Mỹ giảm 12% trong nửa đầu năm 2019 so với cùng kỳ 2018, xuất khẩu từ Việt Nam sang Mỹ lại tăng hơn 30%, và xuất khẩu của các nước như Đài Loan và Bangladesh sang Mỹ cũng tăng lần lượt là 20% và 13%. Những quốc gia này, và có lẽ cùng nhiều nước khác, sẽ tiếp tục lôi kéo hoạt động đầu tư và thương mại ra khỏi Trung Quốc, mặc dù Trung Quốc vẫn sẽ là trung tâm của các nhà đầu tư. Tuy nhiên, đó là tất cả những tin tốt lành ít ỏi có thể điểm qua. Trong dài hạn, ADB kết luận rằng các nền kinh tế Châu Á sẽ hứng chịu tác động tiêu cực do bất ổn gia tăng từ cuộc chiến thương mại. Mối đe dọa thuế quan leo thang có thể làm xáo trộn chuỗi cung ứng và kiềm hãm khả năng tăng trưởng, kể cả tại Mỹ.

Mỹ lẫn Trung Quốc đều không giành được lợi thế chính trị nào từ cuộc chiến này, nhưng cả hai nước đang phải trả giá bằng những tổn thất kinh tế. ADB dự đoán rằng các mức thuế quan hiện tại sẽ khiến GDP Trung Quốc giảm 0,6%, và nếu cuộc chiến leo thang thì mức giảm sẽ tăng hơn 1%. Về phía Mỹ, do không lệ thuộc vào thương mại nhiều như Trung Quốc, nên thiệt hại có thể chỉ bằng một nửa. Ngoài ra, chính phủ phải trích hàng chục tỷ USD tiền thu thuế từ người dân để bù đắp thiệt hại cho những nông dân không thể bán đậu tương và các sản phẩm khác cho Trung Quốc. Và mặc dù được trợ cấp, người nông dân vẫn cảm thấy không hài lòng về cuộc chiến thương mại.

Mặc dù có một số ít các thị trường mới nổi tại Châu Á được tận hưởng những lợi ích từ cuộc chiến thương mại, với các dòng chảy đầu tư và thương mại chuyển hướng vào họ, nhưng tình hình của cả thế giới nói chung thì đang trở nên tệ hơn do hệ quả từ các chính sách thương mại quyết liệt của Trump. Các bằng chứng về mối đe dọa đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu cũng ngày càng nhiều. Và để khiến vấn đề trở nên tệ hơn, Nhật Bản – người đại diện cho hệ thống thương mại đa phương – cũng đang luồn cúi trước áp lực của Trump. Đây không phải là một tuần lễ tốt đẹp.

Nguồn: World Politics Review

Từ khóa: Chiến tranh thương mại, chủ nghĩa bảo hộ, đàm phán hiệp định tự do thương mại