Thương mại tự do của ASEAN: “Tự do” đến mức nào?

asean1 jajk

Mặc dù ASEAN được tán dương trên toàn cầu vì những cam kết của khối dành cho thương mại tự do, nhưng các biện pháp phi thuế quan mà ASEAN đang áp dụng đã cản trở hoạt động xuất khẩu giữa các nước trong khối. Cho dù vô tình hay cố ý, các rào cản này đang làm phiền lòng các doanh nghiệp xuất khẩu nhập trong khu vực; Rõ ràng là, cắt giảm thuế quan không phải là con đường duy nhất để hỗ trợ cho thương mại.

Trong vài năm trở lại đây, Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã nổi lên như một khu vực ủng hộ tự do hóa thương mại và theo đuổi chủ nghĩa đa phương. Trong khi ngày càng nhiều quốc gia trên thế giới quay lưng với toàn cầu hóa, nhóm 10 nước gồm Indonesia, Thái Lan, Singapore, Malaysia, Philippines, Việt Nam, Campuchia, Brunei, Myanmar và Lào đã xóa bỏ thuế quan cho nhau đối với phần lớn hàng hóa được giao dịch trong khối, đồng thời ký kết các hiệp định thương mại tự do với những gã khổng lồ bên ngoài khu vực như Ấn Độ hay Trung Quốc.

Nhưng mức độ tự do hóa thương mại trên thực tế của ASEAN vẫn còn là vấn đề gây tranh cãi. Mặc dù hội nhập khu vực đã giúp tỷ lệ thương mại nội khối tăng thẳng đứng ở nhiều nơi trên thế giới – chẳng hạn như tỷ lệ thương mại nội khối của EU đạt xấp xỉ 65%, thì tỷ lệ này ở ASEAN vẫn còn khiêm tốn và ì ạch quanh mốc 25% trong gần 2 thập kỷ qua, kể cả khi tỷ lệ thuế quan bình quân của các nước trong ASEAN đã giảm từ 8.9% năm 2000 xuống còn 4.5% năm 2015 – khi ASEAN chính thức trở thành một khối kinh tế - và kể cả khi các nước trong khối đã xóa bỏ hoàn toàn thuế quan cho nhau đối với 98% dòng thuế. Nguyên nhân từ đâu? Đó là do trong cùng khoảng thời gian đó, các rào cản thương mại tồn tại dưới dạng các biện pháp phi thuế quan (NTMs) lại gia tăng, từ 1,634 biện pháp lên thành 5,975 biện pháp.

“Vâng, đúng là ASEAN đã đạt được các thành tựu to lớn trong việc xóa bỏ thuế quan thương mại, ngoại trừ một vài lĩnh vực nhạy cảm ở mỗi nước, như nông nghiệp, sắt, thép và một số ngành khác. Nhưng đồng thời, các rào cản phi thuế quan lại gia tăng khá nhanh”, Jayant Menon, chuyên gia kinh tế tại Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cho biết. “Rất khó tìm ra bằng chứng rõ ràng để kết luận việc giảm thuế đã dẫn đến việc tăng các NTMs, nhưng chắc chắn là 2 việc nay đã xảy ra đồng thời với nhau, và một số người tin rằng, các NTMs được dựng lên là để thay thế cho quyền bảo hộ mất đi từ việc giảm thuế bắt buộc”.

Bảo hộ bằng cửa sau?

Hầu hết hoạt động thương mại trên thế giới đều gắn với một vài dạng NTM nhất định, chẳng hạn như các tiêu chuẩn về vệ sinh, kiểm dịch hay kỹ thuật. Mặc dù mục đích chính của các NTM là vì những lý do phi thương mại, chẳng hạn như để bảo vệ sức khỏe cộng đồng hay để bảo vệ môi trường, một số người cho rằng ở ASEAN, phần lớn các biện pháp NTM đang gây phiền phức cho doanh nghiệp ở mức không cần thiết và đóng vai trò là các biện pháp bảo hộ thương mại.

Deborah Elms, giám đốc điều hành của Trung tâm thương mại châu Á cho biết “vấn đề không chỉ nằm ở việc số lượng các NTMs tăng, mà vấn đề là các biện pháp này đang cản trở hoạt động thương mại ở ASEAN”. “Lý do để chúng tôi nhận ra điều đó là, khi thuế quan giữa các nước ASEAN giảm, đang lý thương mại nội khối phải tăng. Nhưng thực tế, thương mại nội khối đã không nhích lên”. Trung tâm thương mại châu Á được giao nhiệm vụ đo lường số lượng các rào cản phi thuế quan (NTBs) và tác động của chúng đến ASEAN, và mặc dù kết quả nghiên cứu đến cuối năm mới công bố, ông Elms đã tiết lộ một vài điểm thú vị cần lưu ý. “Chúng tôi tìm thấy rất nhiều bằng chứng về các chế độ thuế nội địa với mục đích rõ ràng là để ngăn hàng hóa nhập khẩu. Đối tượng hàng hóa bị áp thuế được phân loại theo một số cách nhất định để chỉ bao gồm hàng hóa nước ngoài mà không bao gồm hàng hóa trong nước. Có rất nhiều bằng chứng tương tự ở các nước trong khu vực”.

Nhờ vào đẩy mạnh giao thương với các nước ngoài khu vực, ASEAN cho đến nay vẫn có thể bỏ qua thành tích giao dịch nội khối yếu kém của mình. Ngày nay, giữa bối cảnh Mỹ và Trung Quốc thay đổi chính sách cũng như thương mại toàn cầu đang chững lại, các nước thành viên ASEAN không thể không quan tâm đến các cơ hội thị trường tại sân nhà. Nhưng đây mới là vấn đề: ở ASEAN, các biện pháp phi thuế quan lại được sử dụng phổ biến trong thương mại nội khối hơn là trong thương mại với các nước bên ngoài khu vực.

Bà Ines Escudero, một chuyên gia tại ITC, chỉ ra rằng: “Một điểm khác biệt của khu vực này đó là các rắc rối liên quan đến hoạt động thương mại với thị trường quốc tế thì không nhiều bằng các rắc rối liên quan đến hoạt động thương mại với các thị trường trong khu vực”. Bá Escudero nói thêm, đây là kết quả của việc quá tập trung vào phần còn lại của thế giới, vì ASEAN là điểm giao nhau giữa các chuỗi sản xuất toàn cầu. “Đây là điểm độc nhất của ASEAN. Khi chúng tôi nghiên cứu về thương mại ở các khu vực khác, thường thì mọi thứ sẽ ngược lại”. Theo nghiên cứu của ITC, gần 75% nhà xuất khẩu ở Philippines cho biết họ thường bị ảnh hưởng bởi các biện pháp phi thuế quan khi giao thương trong khu vực. Tại Campuchia, tỷ lệ này là 70%, trong khi đó tại Thái Lan và Indonesia lần lượt là 46% và 38%.

Một mục tiêu di động

Các bộ trưởng thương mại trong khu vực đã đồng ý cắt giảm 1/10 các rào cản phi thuế quan vào năm tới, nhưng đạt được mục tiêu đó là cả một thử thách. “Thuế quan thì dễ xác định và đo lường hơn là các rào cản phi thuế quan, vốn rất đa dạng và khá mơ hồ”, ông Menon giải thích. Phù hợp với bản chất quan liêu của khối, cách làm của ASEAN từ trước đến nay là thành lập các nhóm công tác để xác định một định nghĩa chính thức cho NTBs, sau đó chọn ra biện pháp vi phạm nào đang ảnh hưởng đến phần lớn các sản phẩm được giao dịch rộng rãi trong khu vực. Hiện nay, ASEAN đang tỉ mỉ lên danh sách tất cả các biện pháp phi thuế quan mà mỗi nước thành viên ASEAN áp dụng, từ các biện pháp như “yêu cầu về hình thức dành cho tủ lạnh” cho đến các biện pháp như “xác nhận của chính quyền đối với việc nhập khẩu linh kiện ô tô”. Đây là một nhiệm vụ bất khả thi, và không phải ai cũng bị thuyết phục rằng giải pháp này sẽ thành công.

“Khi xác định một biện pháp NTM nào đó là một NTB và yêu cầu nước áp dụng gỡ bỏ biện pháp đó trong 6 tháng tới, thì trên thực tế, biện pháp đó sẽ chỉ biến thể thành một dạng rào cản mới không nằm trong danh mục hạn chế. Đó mới là vấn đề. Vì vậy, đây là một mục tiêu di động, tức luôn luôn thay đổi. Đồng thời, chúng ta sẽ phải quản lý các vấn đề này mãi mãi”.

Hơn nữa, nhiều biện pháp NTBs mà các nhà xuất khẩu đang đối mặt thì không thể quản lý, vì chúng liên quan đến quy trình, hơn là liên quan đến quy định kỹ thuật. “Chúng tôi đã phỏng vấn các công ty ở ASEAN về các thách thức họ gặp phải, và điều ngạc nhiên là các nước ASEAN đều có xu hướng cho rằng, hầu hết các thách thức là do sự khác biệt trong tiêu chuẩn giữa các nước, và điều này có thể được cải thiện bằng một hiệp định thừa nhận lẫn nhau. Nhưng các doanh nghiệp cho biết các khó khăn mà họ gặp phải là do có quá nhiều rào cản về thủ tục, chẳng hạn như phải mất nhiều thời gian để giấy tờ của họ được xử lý. Thách thức đó sẽ không thể được giải quyết chỉ bởi sự thừa nhận các tiêu chuẩn của nhau, mà phải do doanh nghiệp tự mình giải quyết. Suy ra rằng, một trong những vấn đề mà doanh nghiệp phải đối mặt là ASEAN không thực sự có một cơ chế tốt để cải thiện tình trạng trên”, ông Elms nhận định.

Assist - một giải pháp tiềm năng

Một cách tiếp cận mới, và có khả năng cho phép ASEAN đáp ứng các mục tiêu, đó là cho nhà xuất khẩu trong khu vực cơ hội để tự mình đánh dấu các rào cản: đây là nền tảng mới vừa tái khởi động - Giải pháp cho dịch vụ, đầu tư và thương mại ASEAN (Asean solutions for services, investments and trade - Assist).

Được ra đời năm 2016, Assist ban đầu không được đánh giá cao do thiếu tính bảo mật cho người khai báo và nhiều nguyên nhân khác. “Trước đây, khi một doanh nghiệp muốn khai báo về rào cản thương mại từng gặp phải, nhân viên công ty phải lên mạng, nhập thông tin về rào cản đó, và phải khai báo cả tên của người nhập lẫn tên công ty. Chẳng hạn, nếu rắc rối mà bạn muốn nói tới là việc một quan chức hải quan yêu cầu “tiền mãi lộ” để thông quan hàng hóa, bạn cũng phải cho biết tên của quan chức đó. Ai lại dám điền một mẫu đơn như thế chứ?”, ông Elms nói.

“Nhiều công ty có lẽ đã miễn cưỡng sử dụng công cụ này, vì e sợ sự trã đũa của các cơ quan nhà nước”, Theodoor Bakker, luật sư tại công ty luật ABNR tại Indonesia cho biết. Để giải quyết vấn đề này, một phiên bản mới vừa được tung ra hiện nay sẽ cho phép doanh nghiệp được khiếu nại ẩn danh hoặc được yêu cầu xác thực về các biện pháp NTBs, hay các biện pháp NTMs nhưng doanh nghiệp cho rằng thực ra là NTBs, thông qua các hiệp hội thương mại có trụ sở tại ASEAN, các phòng thương mại, các hội đồng kinh doanh, các hiệp hội doanh nghiệp, hay các luật sư hoặc công ty luật đặt tại ASEAN. Từ đó đến nay, Assist chỉ bao gồm các rào cản trong hoạt động mua bán hàng hóa giữa các nước trong ASEAN, nhưng thời gian tới, khoảng tháng 5 năm nay, Assist sẽ được mở rộng để bao gồm cả các rào cản trong lĩnh vực dịch vụ.

Vẫn chưa rõ liệu giải pháp trên đã đủ để đối phó với tình hình số lượng các rào cản thương mại phi thuế không ngừng gia tăng. “Vấn đề hiện nay là, nhiều nước đang hoài nghi về lợi ích của toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại, trong bối cảnh tình trạng bất công ở trong nước đang rất lớn và khoảng cách về thu nhập và tài sản đang gia tăng. Chúng ta cần phải tăng trưởng một cách bao trùm hơn. Giải pháp lâu dài cho vấn đề này đó là thuyết phục người dân ASEAN về những lợi ích của toàn cầu hóa, và bắt các nước trong khối thực hiện cải cách thực chất”, ông Menon nói.

Nếu ASEAN tiếp tục ủng hộ thương mại tự do giữa làn sóng bảo hộ trên toàn cầu đang dâng cao, thách thức chủ yếu đặt ra cho ASEAN lúc này đó là làm đảo chiều xu hướng tăng của các rào cản phi thuế. Mặc dù việc thống kê các biện pháp NTBs và cho phép các nhà xuất khẩu trực tiếp thách thức các rào cản là một bước đi đúng đắn, giải pháp then chốt vẫn phải là thuyết phục các nước thành viên ASEAN tin tưởng vào các lợi ích của tự do hóa để tiếp tục theo đuổi con đường thương mại tự do trong ASEAN.

Nguồn: Global Trade Review

Từ khóa: Thương mại tự do, ASEAN, rào cản phi thuế quan, thương mại nội khối