Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Nếu xét ở góc độ riêng từng nước, các thành viên ASEAN ít có tầm ảnh hưởng trên toàn cầu; nhưng nếu xét khối này ở cấp độ một thể thống nhất, ASEAN được nhìn nhận như một khu vực đại diện 10% dân số thế giới và chiếm 5% tổng GDP toàn cầu. Vào thời điểm mà nhiều cường quốc và thế lực toàn cầu đang cố gắng tạo ảnh hưởng tại Đông Nam Á, con đường duy nhất để ASEAN có thể thúc đẩy lợi ích của mình một cách hữu hiệu chính là hợp tác với nhau.

GENEVA-Liệu Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á có đủ bền bỉ và mềm dẻo để vượt qua những biến động ở cấp độ khu vực và toàn cầu đang diễn ra hay không? Trong khi nền kinh tế thế giới vẫn tiếp tục phát triển về chiều rộng trên nền tảng sẵn có, những trở lực về kinh tế, chiến lược và công nghệ có thể đe dọa các thành tựu mà ASEAN đã đạt được trong những năm gần đây. Để tồn tại, 10 thành viên ASEAN phải đưa ra các quyết định định quan trọng về vai trò của khối đối với những vấn đề khu vực. Nếu chọn ra con đường đúng đắn, tất cả quốc gia ASEAN có thể chuyển những tác động tiêu cực thành cơ hội cho một tương lai phát triển.

ASEAN đã trải qua nhiều biến động to lớn trong 5 thập kỷ qua. Một vùng đất vốn được biết đến với sự hỗn loạn, thiếu bình yên và lạc hậu vào thập niên 60 ngày nay đã trở thành khu vực mà hòa bình và phát triển kinh tế là đặc trưng chủ yếu. Những thành tựu này đến từ nỗ lực xây dựng một cộng đồng chung của các nước thành viên dưới một ngọn cờ chung ASEAN. Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy rằng khu vực Đông Nam Á đã hưởng lợi lớn từ cấu trúc toàn cầu mới sau chiến tranh thế giới lần II cũng như việc nhiều thiết chế lớn thúc đẩy dòng vốn đầu tư nước ngoài và hỗ trợ hoạt động xuất khẩu của các nước thành viên.

Hiện tại, bối cảnh toàn cầu đang chuyển đổi sâu sắc. Lợi ích từ thương mại tự do và không rào cản đang bị nghi ngờ; các định chế quốc tế liên tục đối mặt với thách thức, các cường quốc khu vực mới đang nổi lên; tuy nhiên, cho dù biến động xảy ra theo hướng nào, nền kinh tế thế giới vẫn đang hướng trọng tâm chủ yếu vào những thị trường mới nổi. Những điều vừa nêu tạo ra cơ hội để định hình lại cách thức vận hành của thế giới theo một hướng mới và hiệu quả hơn.

Bên cạnh tính bất ổn về địa chính trị đang diễn ra mạnh mẽ, 10 quốc gia ASEAN còn phải đối mặt với thách thức đến từ Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ như: trí tuệ nhân tạo, những con rô bốt tối tân, dược phẩm thế hệ mới và phương tiện vận tải tự hành đang thay đổi bộ mặt kinh tế, hoạt động giao thương và thể chế xã hội.

Các nước thành viên ASEAN sẽ cảm nhận được tác động từ Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 một cách rõ rệt. Mỗi ngày, ASEAN có thêm 11,000 người bước vào độ tuổi lao động; con số này sẽ tiếp tục tăng trong vòng 15 năm tới. Sự phát triển nhân khẩu học đang diễn ra đồng thời với xu hướng tự động hóa thông minh và AI thay thế sự hiện diện của con người trong nhiều ngành nghề. Tình huống nêu trên sẽ tạo áp lực lên hệ thống thuế của từng nước thành viên-vốn đang dựa nhiều vào tiền thu được từ đánh thuế thu nhập cá nhân. Ngoài ra, ngân sách quốc gia của 10 nước ASEAN cũng sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng tại thời điểm họ tăng đầu tư vào hoạt động tái đào tạo lực lượng lao động và phát triển cơ sở hạ tầng trước yêu cầu phát triển.

Về vấn đề tương lai của ngành chế tạo, các công nghệ mới như in 3D và rô bốt công nghiệp giá rẻ đang giúp các sản phẩm được tạo ra với hình dáng nhỏ hơn, phù hợp hơn với nhu cầu từng đối tượng người tiêu dùng-điều này khác xa so với tập quán sản xuất quy mô lớn và đồng loạt như trước đây. Đối với ASEAN, sự chuyển hướng từ chuỗi cung ứng tập trung toàn cầu sang hệ thống sản xuất nội địa hóa có thể tạo ra tác động nghiêm trọng lên doanh thu xuất khẩu và nguồn vốn đầu tư ở những ngành xuất khẩu chủ lực.

Đối mặt với những thay đổi mang tính đột phá như vậy, ASEAN bắt buộc phải phải củng cố mối quan hệ giữa các thành viên. Về mặt kinh tế, sự mềm dẻo và hồi phục của khu vực có thể được tăng cường thông qua việc xây dựng một thị trường chung thống nhất tiêu biểu. ASEAN có 690 triệu công dân với nhu cầu tiêu dùng tăng trưởng nhanh chóng; do vậy, sự hình thành một Cộng đồng chung hoàn chỉnh đóng vai trò nền tảng cho sự phát triển của khu vực. Với một thị trường đầy tiềm năng, ASEAN có thể dựa vào nền kinh tế nội địa trong khối thay vì phải phụ thuộc vào nhu cầu từ bên ngoài, đồng thời tránh được những tác động không mong muốn đến từ xu hướng bảo hộ.

Tạo ra một thị chung cho hoạt động dịch vụ cũng đóng vai trò quan trọng. Tại thời điểm này, 10 thành viên ASEAN cần cấp thiết thích ứng với Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, đồng thời cùng nhau giải quyết nhiều vấn đề ví dụ như đồng bộ hóa các quy tắc về sử dụng dữ liệu. Công nghệ mới-bao gồm nền tảng số, phân tích dữ liệu lớn vào dịch vụ điện toán đám mây phải được khuyến khích phát triển xuyên biên giới để đạt được hiệu quả, lợi ích tốt nhất. Trên nền tảng một một thị trường số chung, ASEAN có thể tạo dựng một hệ thống cung ứng dịch vụ cho toàn vùng từ tài chính, chăm sóc sức khỏe đến giáo dục và thương mại điện tử.

Tất nhiên, ASEAN không nên xây tường thành xung quanh mình nhằm tách biệt với thế giới. Trong nhiều năm liền khối này được tôn vinh là duy trì “chủ nghĩa khu vực cởi mở”, theo đó, 10 quốc gia thành viên theo đuổi liên kết kinh tế nội bộ, đồng thời luôn tạo môi trường hợp tác thương mại công bằng và thuận lợi với nhiều nước khác bên ngoài khối. Cách tiếp cận này là yếu tố nền tảng của chiến lược kinh tế mà ASEAN theo đuổi từ những ngày đầu thành lập đến thời điểm hiện nay khi quá trình đàm phán Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) -một thỏa thuận thương mại có sự tham gia của 10 nước ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Úc, và New Zealand sắp kết thúc.

Tăng cường xây dựng một cộng đồng an ninh-chính trị cũng có vai trò quan trọng không kém. Trong lúc hệ thống quản trị toàn cầu đang đứng trước nhiều thách thức, các thành viên ASEAN phải thể hiện vai trò của mình trên trường quốc tế nếu muốn thế giới hiểu và ủng hộ quan điểm, lợi ích mà khối này theo đuổi. Nếu chỉ là từng quốc gia đơn lẻ, mỗi nước ASEAN ít có tầm ảnh hưởng; cùng với nhau, khối này sẽ là khu vực chiếm 1/10 dân số toàn cầu và đại diện 5% tổng GDP của thế giới.

Trong quá khứ, ASEAN đã đóng vai trò trung tâm trong thúc đẩy liên kết toàn vùng, góp phần tạo ra khái niệm “vai trò trung tâm của ASEAN” (ASEAN centrality) tại Á châu. Vào năm 1993, khối đã thành lập Diễn đàn khu vực ASEAN gồm 27 thành viên nhằm tăng cường đối thoại về những vấn đề chính trị và an ninh. Hơn 12 năm sau, 10 nước ASEAN thống nhất hình thành Hội nghị Đông Á-hiện có 18 thành viên.

Ngày nay, bối cảnh địa chính trị đang có sự thay đổi. Trước sự trỗi dậy của nhiều cường quốc mới, ASEAN bị đặt vào tình huống khó khăn khi muốn duy trì những cam kết tập thể với tầm nhìn chung cho khu vực và tìm kiếm sự đồng thuận về các vấn đề địa chính trị. Nhiều nhà quan sát tin tằng các quốc gia khác đang bào mòn tiếng nói chung của ASEAN thông qua việc lôi kéo từng thành viên vào vòng ảnh hưởng của mình bằng vốn đầu tư, quan hệ thương mại và hoạt động hỗ trợ. Nếu ASEAN thất bại trong hành động như một thể thống nhất, khối này sẽ mất đi thế đứng của mình như một tổ chức trung tâm đoàn kết các thế lực kinh tế, chính trị, an ninh tại khu vực, giải quyết tranh chấp và thiết lập các nguyên tắc hành xử và hợp tác quốc tế.

Nguyên tắc đưa ra các quyết định dựa trên sự đồng thuận và không can dự vào công việc nội bộ của nhau-cách thức đặc trưng mà ASEAN vận hành và còn được gọi là Phương thức ASEAN- đã giúp tổ chức này đạt được nhiều lợi ích, do vậy thật là không khôn ngoan khi họ từ bỏ phương thức đó. Tuy nhiên, ASEAN vẫn cần phải đánh giá lại cách làm trên, nếu muốn tiếng nói của mình có trọng lượng hơn trong những vấn đề của khu vực, và không cho phép quan điểm đối lập của một vài nước thành viên có thể hủy hoại vị thế chung của cả khối. Khi các thể chế toàn cầu hiện hữu đang bị thách thức và châu Á đang trỗi dậy, ASEAN phải tăng cường sức ảnh hưởng của mình lên các cuộc thảo luận khu vực.

Diễn đàn Kinh tế thế giới về ASEAN sẽ được tổ chức tại Hà Nội, Việt Nam từ ngày 11-13/9 sẽ mở ra cơ hội cho tiến trình đánh giá lại cách thức ASEAN vận hành. Trong một thế giới ngày càng bất định, hơn bao giờ hết, 10 nước thành viên thuộc khối cần làm sâu sắc hơn mối quan hệ hợp tác của mình cũng như cam kết chung về hội nhập và đoàn kết.

Nguồn: Project Syndicate – LA

Từ khóa: ASEAN, đồng thuận, hợp tác, cách mạng công nghiệp lần thứ 4