Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Có ba lý giải chính cho việc Mỹ phát động cuộc chiến thương mại với Trung Quốc.

Đầu tiên, Mỹ muốn giảm thâm hụt thương mại. Ngày 4/4/2018, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng dòng tweet “Thâm hụt thương mại 500 tỷ USD một năm, chưa kể thất thoát 300 tỷ USD khác vì vấn nạn ăn cắp sở hữu trí tuệ. Chúng ta không thể để điều này tiếp diễn”. Giới phê bình Mỹ phần lớn cho rằng, mất cân bằng khổng lồ đã khiến số tiền Mỹ nợ Trung Quốc ngày một phình to, dẫn đến bất ổn lớn cho nền kinh tế số một thế giới.

Nguyên nhân thứ hai là Mỹ muốn làm chậm tiến trình trở thành cường quốc công nghệ cao của Trung Quốc. Các ngành công nghiệp chính ở Trung Quốc đang bị tấn công là máy móc, điện tử, và công nghệ thông tin. Điều này chẳng khác nào Mỹ đang nhắm trực tiếp vào sáng kiến “Made in China 2025” của Trung Quốc.

Lý giải cuối cùng là “ông Trump thích trong các giao dịch phải có sự trao đổi”, và đồng thời, muốn tăng lợi thế thương lượng cho mình. Có khả năng Trump phát động cuộc chiến với Trung Quốc vào thời điểm này là để dọn đường trước cho hợp tác về sau với Trung Quốc trong các vấn đề phức tạp hơn, như an ninh và chính trị.

Cho dù vì nguyên nhân gì, Trung Quốc đã bị giáng đòn nặng bởi chiến tranh thương mại. Trong vòng năm tháng qua, Chỉ số Shanghai Composite – một thước đo của thị trường chứng khoán Trung Quốc – đã lao dốc xấp xỉ 18%, đồng thời, đồng Nhân dân tệ của nước này cũng đã giảm gần 8%. Bởi vì Trung Quốc vẫn là quốc gia phụ thuộc vào xuất khẩu, cuộc chiến thương mại sẽ khiến các công ty xuất khẩu của Trung Quốc thiệt hại khoảng 22 tỷ USD và sẽ gây ra tình trạng mất việc làm, đặc biệt là ở bờ đông của Trung Quốc.

Thậm chí ngay cả khi không có chiến tranh thương mại, bản thân Trung Quốc cũng đang phải đối mặt với các thách thức lớn trong nước. Sau vài năm tiến hành cải cách, kinh tế Trung Quốc đang tăng trưởng chậm lại. Chi tiêu dùng trên GDP của nước này đã liên tục tăng từ năm 2010 đến nay, tuy nhiên, vẫn chưa vượt trên mốc 40% (so với con số trung bình 68% của Mỹ). Tổng tỷ lệ tiết kiệm của Trung Quốc đạt hơn 46% GNP, cao hơn tỷ lệ 17.3% của Mỹ. Tiết kiệm cao liên tục trong một thời gian dài đã giúp Trung Quốc đủ tiền để đầu tư và duy trì một tỷ lệ đầu tư cao. Thậm chí cho đến hiện nay, tỷ lệ đầu tư trên GDP của Trung Quốc vẫn lên đến 44.4%. Chính vì đầu tư quy mô lớn kéo dài đã tạo ra hiện tượng thừa công suất quá mức trong hàng loạt các ngành công nghiệp và sinh ra nhiều khoản nợ - và một phần trong đó đã trở thành nợ xấu.

Trong bối cảnh tình hình trong nước có vấn đề, cuộc chiến thương mại sẽ chỉ khiến đồng Nhân dân tệ thêm trượt dốc. Trong vài tháng gần đây, Bắc Kinh đã tiến hành một loạt các biện pháp tài khóa và tiền tệ để tăng cho vay và tái cấu trúc nợ. Các sáng kiến trên có thể cải thiện tình hình trong ngắn hạn nhưng để giải quyết dứt điểm vấn đề, đòi hỏi nhiều thời gian hơn thế. Nếu cuộc chiến kéo dài dai dẳng cho đến cuối năm 2018 hoặc thậm chí sang năm 2019, áp lực bán tháo đồng Nhân dân tệ trên thị trường có khả năng tăng cao. Thêm vào đó, các chỉ số kinh tế Mỹ lại rất tốt, và việc Mỹ tăng lãi suất – điều gần như không thể tránh khỏi – sẽ góp phần đẩy đồng Nhân dân tệ giảm sâu thêm. Kịch bản xấu nhất sẽ là một cuộc chiến dai dẳng đi kèm với việc Mỹ tăng lãi suất. Điều này sẽ tạo ra tâm lý tiêu cực và có thể gây ra đợt tháo vốn quy mô lớn khỏi Trung Quốc.

Nhưng Mỹ có thể đạt được mục tiêu mà mình mong muốn từ cuộc chiến hay không?

Trong tương lai gần, Mỹ không thể giảm hay xóa bỏ hoàn toàn thâm hụt thương mại. Bất cứ ai am tường về cán cân thanh toán đều biết rằng, tổng tài khoản vãng lai và tài khoản vốn phải bằng không. Mỹ có một thị trường vốn hết sức tự do và linh hoạt, lại được quản trị cực kỳ tốt, đã thu hút các nước có thặng dư thương mại phải ‘xuất khẩu’ một lượng lớn nguồn tiền tiết kiệm được quay ngược về Mỹ. Năm 2017, dòng vốn đầu tư tài chính ròng chảy vào Mỹ là hơn 375 tỷ USD, và tài khoản vốn thặng dư hơn 400 tỷ USD. Hơn nữa, trong hệ thống thương mại ngày nay, tài khoản vốn quyết định tài khoản tiết kiệm. Trừ phi Mỹ có thể hoán đổi thặng dự tài khoản vốn, bằng không, tổng thâm hụt thương mại vẫn sẽ rất lớn.

Tương tự, Mỹ sẽ nỗ lực vùi dập sáng kiến “Made in China 2025” của Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc đang xúc tiến đầu tư và đổi mới công nghệ. Hiện tại, Trung Quốc có 1775 công ty đầu tư mạo hiểm. Nước này quyết tâm thu hẹp khoảng cách về thu nhập giữa mình và các nước phát triển. Vì vậy, một cuộc chiến thương mại nhằm cản trở Trung Quốc phát triển công nghệ “sẽ chỉ củng cố thêm quyết tâm của ban lãnh đạo Trung Quốc” trong việc thúc đẩy đổi mới công nghệ và đạt được uy thế trong ngành, bởi vì họ nhận ra rằng họ không thể phụ thuộc vào các nước khác.

Cuối cùng, nếu Trump có ý định dùng chiến tranh thương mại làm điều kiện đổi chác, Tổng thống Mỹ nên biết rằng Trung Quốc khó có khả năng thỏa hiệp, ít nhất là trong ngắn hạn. Sự giận dữ của công chúng và lòng tự tôn quốc gia có khả năng dâng cao theo cuộc chiến, khiến cho chính phủ Trung Quốc không chọn lựa chọn nào khác việc ngoài giữ vững lập trường. Trung Quốc có thể dùng lợi thế là “thị trường mà các thương hiệu Mỹ có doanh số bán cao nhất” để mặc cả, nhưng nếu cuộc chiến kéo dài thêm vài tháng nữa, và nếu tình hình kinh tế Trung Quốc tiếp tục xấu đi, rõ ràng Mỹ sẽ có lợi thế đàm phán hơn. Dẫu vậy, Trung Quốc vẫn khó lòng chấp nhận bất kỳ yêu cầu nào từ phía Mỹ làm tổn hại tới lợi ích quốc gia của mình.

Sẽ không nước nào đạt được mục tiêu từ cuộc chiến. Trung Quốc và Mỹ cần phải nối lại đối thoại thực chất, phái các quan chức có thứ bậc cao trong bộ máy và am tường về nước còn lại để đi đàm phán. Ngoài ra, như nhà Kinh tế học của Harward – Dani Rodrik kiến nghị “Không áp đặt lên nước khác những ràng buộc mà nếu đổi lại là mình sẽ không thể nào chấp nhận được”.

Tác giả: Yuhan Zhang – chuyên gia kinh tế và nhà nghiên cứu độc lập

Nguồn: East Asia Forum – TQ

Từ khóa: chiến tranh thương mại, nguyên nhân phát động, mục tiêu