Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Dani Rodrik là nhà kinh tế học người Thổ Nhĩ Kỳ và là giáo sư khoa kinh tế chính trị quốc tế tại đại học Harvard. Quyển sách mới nhất của ông mang tên “Straight Talk on Trade” (tạm dịch “thực trạng tình hình thương mại toàn cầu”). Mới đây, ông đã có cuộc trò chuyện với tổng biên tập báo WorldPost, Nathan Gardels, về những thứ cần thay đổi trong nền thương mại toàn cầu.

WorldPost: Sau cùng thì, có vẻ như người ta đang phản đối toàn cầu hóa không phải vì vấn đề lợi thế so sánh trong hoạt động thương mại mà là do sự chi phối quá mức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) – một tòa án thương mại toàn cầu – lên chính sách thương mại của các nước. Người dân cho rằng tổ chức này đang can dự quá sâu vào vấn đề chủ quyền của các quốc gia. Mỗi quốc gia thường có một mô hình kinh tế riêng, và luật lệ của WTO chẳng khác gì đang chi phối đời sống kinh tế của công dân nước họ.

Làm thế nào mà tình trạng này lại xảy ra? Nguyên nhân đằng sau nó là gì? Cơ chế thương mại toàn cầu đã thay đổi như thế nào kể từ những ngày đầu của Hiệp ước Chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) – một tổ chức tiền thân của WTO - vốn nhận được nhiều sự hoan nghênh từ các nước?

Dani Rodrik: Tôi cho rằng giai đoạn những năm 1990 là một thời kì bước ngoặt, quãng thời gian mà chúng ta tiến đến một dạng khác của toàn cầu hóa, một loại hình rất khác so với phiên bản trước đây trong thời kì chiến tranh vừa kết thúc. Tôi gọi đó là giai đoạn “toàn cầu hóa cấp tiến” (Hyper-globalization). Xét trong lĩnh vực tài chính, hiện tượng này được ghi dấu bởi quá trình toàn cầu hóa tài chính - tức việc dòng vốn dịch chuyển tự do trở nên phổ biến. Trong lĩnh vực thương mại, đó là sự hình thành của tổ chức WTO. Về cơ bản, quá trình toàn cầu hóa đã thay đổi, từ vai trò là một phương tiện để tạo ra sự thịnh vượng cho nền kinh tế quốc gia, trở thành đối tượng được phục vụ – có nghĩa là, các nước phải điều chỉnh những ưu tiên của mình sao cho phù hợp theo yêu cầu của toàn cầu hóa, thay vì ngược lại.

Chúng tôi rút ra được kết luận này dựa trên nhiều lý do. Thứ nhất, chế độ thương mại toàn cầu đã rơi vào cái bẫy tạo ra từ thành công của chính nó. Hoạt động thương mại và đầu tư trên thế giới tăng trưởng chóng mặt nhờ vào GATT. Việc tiến thêm một bước nữa là điều dễ hiểu.

Thứ hai, có những cuộc chuyển đổi lớn trong hệ thống tư tưởng: cuộc cách mạng Thatcher-Reagan, chủ nghĩa kinh tế thị trường căn bản, chủ nghĩa tân tự do, v.v. Theo lẽ tự nhiên, người ta kỳ vọng nhiều lĩnh vực kinh tế khác cũng được mở cửa.

Thứ ba, như thường lệ, sẽ xuất hiện những nhóm lợi ích riêng. Các tổ chức tài chính, các tập đoàn đa quốc gia, chẳng hạn như các công ty dược không lồ, muốn thiết lập những luật lệ giúp mở cửa thị trường nhiều hơn, và bảo vệ lợi ích cho họ nhiều hơn. Đó là những gì chúng tôi nhận thấy trên bình diện chung.

WorldPost: Vấn đề chính trong tranh cãi giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc chính là nỗ lực trợ cấp của chính phủ Trung Quốc nhằm chiếm đoạt kỹ thuật công nghệ mới, từ trí tuệ nhân tạo và hệ thống robot đến các loại mạch bán dẫn. Quốc gia này lo sợ rằng họ sẽ một lần nữa tụt hậu trong lĩnh vực công nghệ, như vào thời nhà Thanh và nhà Minh, từng dẫn đến việc họ phải bẽ mặt làm thuộc địa cho các thế lực phương Tây.

Tại sao chúng ta không nên cho phép một chiến lược như vậy trong nền thương mại toàn cầu?

Rodrik: Tôi thì lại nghĩ rằng việc này nên được cho phép. Tôi ủng hộ việc cho phép các quốc gia có nhiều quyền hạn hơn khi đặt ra chính sách công nghiệp. Khi họ thành công, đó không chỉ là một điều tốt cho riêng nước họ mà còn cho các nước khác, bởi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, từ đó, mở ra nhiều cơ hội thương mại mới. Còn khi họ thất bại, chỉ có người tiêu dùng trong nước và người đóng thuế là đối tượng thiệt hại chủ yếu. Tôi cho rằng, để cho luật lệ quốc tế có thể giới hạn khả năng sử dụng các chính sách công nghiệp của một quốc gia là điều tồi tệ hơn mọi người nghĩ.

Tất nhiên, vẫn có những trường hợp cần đến luật lệ quốc tế. Ví dụ như trong trường hợp của chính sách bần cùng hóa người láng giềng. Trớ trêu thay, những trường hợp quan trọng như trên hiện nay vẫn hoàn toàn nằm ngoài sự điều chỉnh của luật lệ quốc tế, và chúng ta rất ít khi bàn về nó. Các thiên đường thuế là một minh chứng rõ ràng. Một ví dụ khác là thặng dư thương mại khổng lồ của Đức. Nếu như chúng ta thực sự lo lắng về chính sách bần cùng hóa người láng giềng, chúng ta nên nhìn xa hơn những gì mà WTO hiện đang tập trung.

WorldPost: Nếu như tổ chức WTO là một cây cầu rất dài, hướng đến quá trình “toàn cầu hóa cấp tiến,” thì hệ thống thương mại toàn cầu sẽ trở nên thế nào? Phải chăng là một chế độ với các mô hình kinh tế đa dạng nhưng vẫn cho phép hoạt động thương mại giữa các nước phát triển mạnh?

Rodrik: Tôi đã viết rất nhiều về vấn đề này trong cuốn sách “Thực trạng tình hình thương mại toàn cầu” (Straight Talk on Trade) và “Nghịch lý của toàn hóa” (Globalization Paradox). Cụ thể hơn, hãy nghĩ tới hệ thống GATT cũ. GATT bao gồm một bộ luật lệ tuy rất mỏng và không hề tham vọng, nhưng lại có tác dụng cực kỳ tốt. Tôi cho rằng bí mật ở thành công của nó là do hệ thống cũ này thấu hiểu rằng phải cho các quốc gia nhiều khoảng trống chính sách hơn. Một nền kinh tế quốc tế khỏe mạnh đòi hỏi phải có những nền kinh tế và chính sách quốc nội lành mạnh.

Ngày này, mọi người lo sợ rằng chúng ta sẽ sa đà vào chủ nghĩa bảo hộ nếu như nới lỏng luật lệ quốc tế. Nhưng chúng ta đã vô tình đánh giá thấp nguy cơ ngược lại, đó chính là nếu chúng ta càng thắt chặt các luật lệ một cách quá mức, chúng ta đồng thời cũng kích thích một làn sóng phản đối. Đó là những gì xảy ra ngày hôm nay. Và nghịch lý thay, chúng ta hiện nay lại đang kích thích thêm nhiều chủ nghĩa bảo hộ hơn so với chế độ GATT.

WorldPost: Vậy thì, quan điểm muốn lật đổ WTO của chính quyền Trump có hữu ích không? Và có cách nào tốt hơn để khôi phục lại một quá trình toàn cầu hóa cấp tiến mà ít gây ra những sự gián đoạn không?

Rodrik: Chính quyền Trump không đưa ra một chính sách thương mại chặt chẽ cũng như một phương pháp tiếp cận có hệ thống để cải cách chế độ thương mại quốc tế. Cách họ tiếp cận thuần túy chỉ là chủ nghĩa đơn phương và chủ nghĩa trọng thương. Điều này nghĩa là chính quyền Mỹ muốn có được tự do nhiều hơn để làm những gì nó muốn, nhưng họ cũng muốn giới hạn những gì mà các nước khác, chẳng hạn như Mexico và Trung Quốc, có thể làm. Họ vừa muốn các thị trường khắp nơi mở cửa rộng hơn để họ tham gia, vừa muốn khép cửa không cho các nước khác tiến sâu vào thị trường mình. Điều này nghe có vẻ vô lý, và không thể nào xảy ra. Vì vậy, câu trả lời là không, tôi không nghĩ chính quyền Mỹ sẽ tìm ra một phương pháp tốt hơn để khắc phục những bất cập của toàn cầu hóa.

Nguồn: Washington Post - HN

Từ khóa: toàn cầu hóa, hội nhập, chủ nghĩa bảo hộ, chiến tranh thương mại, WTO, GATT, tự do thương mại