Nghi ngờ gia tăng xung quanh các dự án thuộc Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc tại Đông Nam Á

cangsri-lanka-hambantota-port

Sáng kiến Vành đai và Con đường của quốc gia đông dân nhất thế giới đang được chào đón bởi các quốc gia Đông Nam Á như là cơ hội để giải quyết vấn đề thiếu hụt cơ sở hạ tầng nội địa; tuy vậy, nhiều dự án thuộc chương trình này trong những tháng gần đây đang được các nước thuộc khu vực đánh giá lại trên cơ sở cân nhắc những lợi ích đạt được.

SINGAPORE: Đông Nam Á được coi là trọng tâm trong Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) trị giá hàng tỷ USD của Trung Quốc. Ngoài vai trò một thị trường đang phát triển, khu vực này còn là nơi nền kinh tế số 2 thế giới có thể tận dụng tuyến hàng hải quốc tế ổn định để vận chuyển hàng hóa do mình sản xuất đến khắp hải cảng trên thế giới đồng thời kết nối với những tuyến đường bộ vận chuyển tại các lục địa.

Tuy nhiên, 5 năm kể từ khi Chủ tịch Tập Cận Bình khởi xướng chương trình đầy tham vọng nêu trên vào năm 2013; những tiến triển của BRI dường như đang đối mặt không ít trở ngại.

Nhà khoa học chính trị Ian Chong của Đại học Quốc gia Singapore nhận xét nhiều dự án có sự kết hợp với nhà đầu tư Trung Quốc tại Đông Nam Á bị trì hoãn hoặc đang đối mặt với sự giám sát chặt chẽ hơn; điều này phản ánh sự lo ngại trong nội bộ các nước tiếp nhận đầu tư về lợi ích mà BRI mang lại.

Tại Myanmar, chính phủ đang rà soát lại dự án 9 tỷ USD xây dựng hải cảng nước sâu với tiền đầu tư từ Trung Quốc do lo ngại nước này sẽ nằm dưới sự kiểm soát của quốc gia đông dân nhất thế nếu không trả nổi nợ vay.

Cùng thời điểm, chính quyền mới đắc cử tại Malaysia cũng đang đánh giá lại những dự án cơ sở hạ tầng trị giá 30 tỷ USD mà chính phủ tiền nhiệm-do Đảng Barisan Nasional nắm quyền-đã ký với Trung Quốc; nguyên nhân cũng xuất phát từ lo ngại về vấn đề trả nợ cho Bắc Kinh.

Thủ tướng Mahathir Mohamad nhìn nhận các dự án nêu trên là những “thỏa thuận bất bình đẳng”-cụm từ vốn được người Trung Quốc sử dụng khi đề cập đến các hiệp ước mà đất nước hơn 1 tỷ dân đã ký với các đế quốc vào thế kỷ 19, 20; theo đó, Trung Quốc chấp nhận nhượng một phần lãnh thổ và bồi thường chi phí chiến tranh.

Những lo ngại của những quốc gia Đông Nam Á không phải là không có cơ sở. Vào cuối năm 2017, chính phủ Sri Lanka đã phải trao quyền quản lý một cảng tại Hambantota-tỉnh nằm tại phía Nam nước này-cho một công ty Trung Quốc thuê trong vòng 99 năm sau khi quốc đảo này không thể trả được nợ vay cho Bắc Kinh.

Phó Giáo sư Chong cho biết “Trớ trêu thay, những câu chuyện như của Sri Lanka cũng chính là vấn đề Trung Quốc đã từng đối mặt trong lịch sử, liên quan đến “thỏa thuận bất bình đẳng” cũng như vấn đề phát triển cơ sở hạ tầng tại nước này-ai nắm quyền kiểm soát các tuyến đường sắt, người đó sở hữu các tuyến đường sắt và luôn cả hải cảng. Vấn đề từng xảy ra với Trung Quốc trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, thì nay lại xuất hiện ở các khu vực khác khi tiếp nhận nguồn đầu tư của nền kinh tế lớn nhất châu Á”.

THIẾU MINH BẠCH GÂY RA NGHI NGỜ

Thiếu dữ liệu công khai đã và đang phủ bóng đen nghi ngờ lên BRI. Các đơn vị tư vấn cho dự án BRI đã xây dựng những mô hình riêng, và các số liệu chính thức liên quan đến mỗi công trình chỉ được công bố khi phía Trung Quốc thấy cần bác bỏ các báo cáo mà nước này cho là không chính xác.

Ví dụ, sau khi Financial Times dẫn kết quả từ một cuộc nghiên cứu cho thấy 1/3 dự án của BRI, với tổng giá trị khoảng 419 tỷ USD đang gặp nhiều vấn đề, Trung Quốc gần đây mới phản biện rằng các dự án BRI đã mang lại 2,2 tỷ USD doanh thu từ thuế cho các nước đối tác và tạo ra hơn 200.000 việc làm.

Nhiều dự án cơ sở hạ tầng rất lớn và phức tạp, do vậy theo lời giáo sư Chong thì “càng minh bạch các vấn đề liên quan đến các công trình xây dựng thì càng tốt. Không thì khi phát sinh vấn đề, lo ngại, nghi ngờ và bực dọc kéo theo sẽ ngày càng lớn và nhấn chìm toàn bộ dự án”.

Giáo sư kinh tế chính trị Zha Daojiong của Đại học Bắc Kinh nhận định, sự mơ hồ liên quan đến BRI xuất phát từ thực tế Sáng kiến này chỉ đơn giản là tầm nhìn, không phải là chương trình cấp chính phủ với nguồn ngân sách và thời gian biểu thực hiện rõ ràng.

Trong cuộc phỏng vấn với Channel NewsAsia, giáo sư Zha-người tư vấn cho các quan chức và công ty nhà nước Trung Quốc về quản lý rủi ro chính trị tại hải ngoại cho rằng nền kinh tế số 2 thế giới đang trải qua “quá trình học hỏi” khi tham gia những dự án ở nước ngoài; giai đoạn vừa nêu giúp đất nước hơn 1 tỷ dân thích ứng với thực tế công việc tại những nơi môi trường chính trị thường xuyên thay đổi sau các cuộc bầu cử, phản ứng kịp thời trước những yếu tố đa văn hóa nhạy cảm, cũng như cải thiện năng lực đánh giá và triển khai các dự án phức tạp, quy mô lớn.

Thời gian gần đây, quốc gia đông dân nhất thế giới đã có những bước đi nhằm tăng cường sự giám sát đối với hoạt động đầu tư nước ngoài; các biện pháp này bao gồm: ban hành hướng dẫn chính thức về hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài do công ty Trung Quốc tiến hành; thiết lập những tiêu chuẩn cao hơn về môi trường và thực hiện tham vấn cộng đồng tại những nước tiếp nhận đầu tư. Tuy nhiên, theo quan điểm giáo sư Zha, vẫn còn nhiều việc phải làm.

Vị Giáo sư này cũng nhận định “Hãy thẳng thắn. Vẫn còn hàng tá vấn đề. Các nhà đầu tư Trung Quốc vẫn còn là những người mới trong lĩnh vực đầu tư tại hải ngoại. Lấy ví vụ về trường hợp Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ II, các công ty của xứ sở mặt trời mọc luôn gặp khó khăn khi muốn hiện diện tại Đông Nam Á trong thập niên 50, 60 và 70 (do yếu tố di sản chiến tranh của quân phiệt Nhật). Tuy vậy, cuối cùng nhà đầu tư Nhật Bản vẫn có chỗ đứng và được hoan nghênh tại đây”.

KHÔNG THIẾU NHỮNG MỐI QUAN TÂM ĐẦU TƯ TẠI KHU VỰC ĐÔNG NAM Á

Theo Ngân hàng phát triển châu Á, Đông Nam Á sẽ cần 2.8 nghìn tỷ USD đầu tư vào cơ sở hạ tầng đến năm 2030 nhằm duy trì đà tăng trưởng kinh tế. Do nguồn vốn cần thiết là rất lớn vì vậy những đề xuất đầu tư của trung Quốc với ít ràng buộc về cải cách thể chế và chính trị và không như khoản cho vay của các định chế tài chính khác kiểu như của Quỹ Tiền tệ thế giới, đang trở nên hấp dẫn.

Có nhiều dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh muốn kìm hãm những khoản cho vay đầy rủi ro cũng như tập trung hơn vào các dự án có tiềm năng tốt. Cụ thể, trong năm 2014, Ngân hàng Xuất Nhập khẩu Trung Quốc đã tuyên bố họ sẽ dừng cho vay đối với những dự án hạ tầng tại Lào, do lo ngại về khả năng trả nợ của đất nước triệu voi.

Dù vậy, hiện tại, các khu vực mà BRI đạt được nhiều tiến độ nhất lại là Nam Á và Đông Âu - khu vực mà theo đánh giá năm 2017 của hãng tư vấn rủi ro chính trị Mỹ Stratfor là ‘đang rất khát vốn’ trước khi nhà đầu tư từ Trung Quốc xuất hiện.

Ở chiều ngược lại, hãng Stratfor cho rằng khu vực Đông Nam Á lại không thiếu nhà đầu tư quốc tế quan tâm; những quốc gia khác như Nhật Bản, Hàn Quốc, Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ đều đang chứng minh sự hiện diện của mình tại khu vực này mạnh mẽ hơn Trung Quốc.

Sự cạnh tranh giữa những nhà đầu tư đang dần xuất hiện, Mỹ gần đây loan báo nhiều dự án nhằm cải thiện cơ sở hạ tầng tại khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương; động thái mà nhiều người nhận định đang muốn tạo đối trọng với Trung Quốc tại Đông Nam Á.

Kế hoạch cụ thể gồm một khoản đầu tư trực tiếp cấp chính phủ trị giá 113 triệu USD, và tăng cấp độ hỗ trợ tài chính cho những nước trong khu vực.

Vậy nhưng, Trung Quốc không thể hiện lo ngại trước động thái nêu trên từ phía Mỹ; khi được hỏi về kế hoạch của phía Mỹ tại Đông Nam Á, người phát ngôn Bộ Ngoại giao đã đáp lời bằng một câu thành ngữ của Trung Quốc – hành động quan trọng hơn lời nói.

Nguồn: Channel News Asia - LA

Từ khóa: Trung Quốc, Vành đai và Con đường, Đông Nam Á, Mỹ