Tóm lược tình hình đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ mới (NAFTA)

Nafta22032018

Sau một khoảng thời gian bị gián đoạn bởi cuộc bầu cử Tổng thống Mexico, các cuộc đàm phán về Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) đang được tiếp tục thực hiện với những tin đồn rằng một thỏa thuận mới sẽ hoàn tất vào cuối tháng Tám. Trước đây, chúng tôi luôn thường được nghe rằng thời điểm hoàn tất hiệp định đang ở rất gần, vậy nên cơ hội để một hiệp định có thể hoàn tất trong tháng này là không cao. Và thậm chí nếu có đạt được thì nó có thể chỉ là một "hiệp định về các điều khoản cơ bản" với nhiều vấn đề chi tiết còn phải giải quyết sau đó. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu quan tâm dành cho sự kiện vừa mới nóng trở lại này, chúng tôi sẽ giới thiệu lại một số vấn đề quan trọng còn phải xử lý trong chương trình đàm phán NAFTA (còn rất nhiều nội dung chưa được thống nhất, điều này phần nào cho thấy lượng công việc còn lại phải giải quyết là rất lớn).

Quy tắc xuất xứ (RoO) cho ô tô

Hiện tại, đây là trọng tâm của các cuộc đàm phán diễn ra giữa Mỹ và Mexico (Canada dường như không tham gia tích cực lắm, có lẽ vì Canada không nhìn thấy kết quả rõ ràng ở đây). Về bản chất, chính quyền Trump muốn thắt chặt các điều kiện để ô tô giao dịch có thể được hưởng mức thuế bằng 0. Liên quan vấn đề này, Mỹ muốn tăng tỷ lệ phụ tùng có nguồn gốc xuất xứ từ Bắc Mỹ trong mỗi chiếc ô tô được sản xuất (hiện tại con số này là 62,5%; Mỹ đã đề nghị nâng tỷ lệ này lên 85% và báo cáo cho thấy con số đang được đàm phán là 75%). Mỹ cũng muốn ràng buộc quy định về mức lương tối thiểu cho công nhân sản xuất ô tô (báo cáo cho thấy rằng đề nghị hiện tại của Mỹ là 40% tổng sản lượng xe tải nhẹ và 45% tổng sản lượng xe bán tải phải được sản xuất bởi công nhân được trả lương tối thiểu 16 USD/giờ).

Ở đây, mục tiêu của chính quyền Trump là khuyến khích ô tô được sản xuất nhiều hơn ở khu vực có mức tiền lương cao hơn như tại Canada và Mỹ, mặc dù tác động thực tế sẽ phụ thuộc vào tỷ lệ phần trăm và mức lương được quy định, vì vậy hiệu quả của chính sách này là không rõ ràng. Nếu chính quyền Trump đạt được những gì họ muốn, thì có khả năng tính chất tự do thương mại trong lĩnh vực ô tô tại thị trường Bắc Mỹ sẽ bị thu hẹp. Nếu các yêu cầu quá cực đoan của Mỹ được đáp ứng, các nhà sản xuất ô tô sẽ đơn giản chọn cách trả thuế MFN 2,5%, và đẩy gánh nặng chi phí sang cho người tiêu dùng. Hoặc trường hợp nếu họ chấp nhận theo các yêu cầu này, chi phí của họ cũng sẽ tăng lên. Dù theo cách nào thì cũng sẽ tổn hại cho ngành công nghiệp và người tiêu dùng.

Mua sắm chính phủ

Vào tháng 10, Bộ trưởng Thương mại Wilbur Ross đã đề xuất rằng các quy tắc mua sắm của chính phủ nên mang tính chất “có qua có lợi” hơn, bằng cách xây dựng quyền tiếp cận “ngang nhau” cho mỗi quốc gia. Ý tưởng này đã thúc đẩy một số nhà đàm phán Mexico đưa ra các đề xuất liều lĩnh, cho rằng Mỹ nên nhận được cùng một mức hợp đồng mua sắm chính phủ ở Mexico như mức Mexico nhận được ở Mỹ (khoảng 1,1 triệu USD, một phần rất nhỏ của thị trường mua sắm Mỹ). Nhưng cũng như với quy tắc xuất xứ ô tô, chính quyền Trump dường như đang tìm cách loại bỏ một số điều khoản thương mại tự do ra khỏi hiệp định NAFTA.

Bảo hộ nông nghiệp Canada

Mỹ đã để mắt đến việc tháo dỡ các rào cản nông nghiệp của Canada trong một thời gian dài. Báo cáo Uớc tính thương mại quốc gia năm 2017 về Hàng rào Thương mại Nước ngoài nêu bật những lo ngại về chính sách quản lý nguồn cung cấp sữa của Canada, cũng như quan ngại cho ngành công nghiệp gà, gà tây và trứng. Một tranh luận khác là về Chương trình cấp giấy phép sữa đặc biệt của Canada, cho phép các doanh nghiệp chế biến sữa trong nước nhận được nguồn cung sữa với giá chiết khấu. Canada đã phản đối bất cứ thay đổi cơ bản nào đối với hệ thống quản lý nguồn cung của mình và lập luận rằng Mỹ cũng đang duy trì các biện pháp bảo vệ nông nghiệp, chẳng hạn như trong ngành mía đường. Cuối cùng, Canada vẫn có thể nới lỏng một chút quy định ở khu vực nông nghiệp, nhưng chỉ khi họ được nhận lại một vài nhượng bộ.

Người nông dân trồng theo mùa vụ

Đã có một vài nguồn tin sớm cho rằng Mỹ sẽ thúc đẩy các quy tắc có thể giúp cho người nông dân trồng theo mùa vụ được thuận lợi hơn, thông qua các biện pháp chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Luật phòng vệ thương mại hiện tại yêu cầu các nhà sản xuất trong nước phải chiếm ít nhất một nửa ngành nông nghiệp trong nước để tiếp cận các thủ tục tố tụng của biện pháp chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Đây là một vấn đề gây tranh cãi gay gắt ngay cả ở Mỹ, vì nó tạo ra sự cạnh tranh trong sản xuất từ chính các nông dân thuộc những tiểu bang khác nhau của Mỹ.

Chương 11: Giải quyết tranh chấp giữa Nhà nước với nhà đầu tư (ISDS)

Chính quyền Trump muốn từ chối cơ chế “chọn- bỏ” trong giải quyết tranh chấp của nhà nước và nhà đầu tư để bảo vệ lĩnh vực đầu tư nước mình, do sự lo ngại của họ về vấn đề chủ quyền, và cũng để làm cho thỏa thuận trong có vẻ hấp dẫn hơn trong mắt các nhà phê bình về các hiệp định thương mại. Phạm vi chính xác của việc “chọn- bỏ” là không rõ ràng, nhưng có vẻ như một thể thức nhất định của cơ chế này sẽ xuất hiện trong NAFTA mới.

Chương 20: Giải quyết tranh chấp giữa các nước

Chính quyền Trump đã nói rằng họ muốn "nới lỏng" quy định về giải quyết tranh chấp, bằng cách đề nghị các kết quả giải quyết tranh chấp "không mang tính ràng buộc". Thật khó lòng để Quốc hội Mỹ, Canada hay Mexico đồng ý với đề xuất này.

Chương 19: Ban hội thẩm chung của hai quốc gia về chống bán phá giá / thuế tự vệ

Chương 19 cho phép các ban hội thẩm chung của hai quốc gia, thay vì là tòa án trong nước, được xem xét và kháng lại các quyết định áp thuế chống bán phá giá và thuế đối kháng liên quan đến các nước thành viên NAFTA. Mặc dù một cơ chế tương tự đã xuất hiện ở Hiệp định tiền thân của NAFTA là Hiệp định Thương mại Tự do Canada-Mỹ (CUSFTA), nhưng nó đã không xuất hiện trong bất kỳ hiệp định thương mại nào khác của Mỹ. Cũng có một câu hỏi đặt ra là liệu Chương 19 có phù hợp với hiến pháp hay không. Trong vòng đàm phán đầu tiên, Mỹ đã đề xuất hoàn toàn loại bỏ Chương 19, còn Canada và Mexico thì muốn giữ lại. Và chưa có bất cứ đề cập nào đến vấn đề này trong những tháng gần đây.

Điều khoản hoàng hôn/ Đánh giá hiệu suất định kỳ

Chính quyền Trump đã đề nghị áp dụng một điều khoản theo đó Hiệp định NAFTA sẽ tự động hết hạn sau 5 năm, trừ khi chính phủ cả ba nước đều quyết định gia hạn. Quốc hội Canada và Mexico khó có thể chấp nhận điều khoản này, nhưng có khả năng Canada và Mexico sẽ đồng ý thực hiện các đánh giá hiệu suất theo định kỳ, miễn là nó không kích hoạt sự mất hiệu lực của Hiệp định.

Thao túng thị trường tiền tệ

Báo cáo cập nhật các mục tiêu đàm phán NAFTA của USTR vào tháng 11 năm 2017 cho biết chính quyền Mỹ muốn "đảm bảo rằng các quốc gia NAFTA không thao túng tỷ giá hối đoái để điều chỉnh cán cân thanh toán theo hướng có lợi hay để đạt được lợi thế cạnh tranh không công bằng" thông qua một “cơ chế phù hợp”. Trong Hiệp định thương mại tự do giữa Hàn Quốc và Mỹ (KORUS) mới được đàm phán lại gần đây, thỏa thuận tiền tệ được cho là “một cột mốc lịch sử” mặc dù các điều khoản không có sự ràng buộc gì. Câu hỏi lớn trong NAFTA là liệu Hiệp định này sẽ có một chương ràng buộc và thực thi về vấn đề thao túng thị trường tiền tệ hay không.

Sở hữu trí tuệ

Vấn đề bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ luôn được nhiều ngành công nghiệp quyền lực hỗ trợ phía sau, và được nhiều người ủng hộ mạnh mẽ trong Quốc hội Mỹ. Trong TPP, Mỹ đã quyết liệt yêu cầu phải bảo vệ mạnh mẽ hơn đối với các loại bằng sáng chế thuốc “sinh học” và đã đạt được một số nhượng bộ nhưng không phải là toàn bộ mọi yêu cầu mà Mỹ đề ra. Và Mỹ từ lâu đã phàn nàn về việc phía Canada không có đủ luật bảo vệ đối với vấn đề bản quyền và bằng sáng chế. Đã có rất ít báo cáo về những vấn đề này trong quá trình đàm phán lại NAFTA, nhưng kết quả đàm phán về vấn đề này sẽ rất quan trọng nếu muốn nhận được ủng hộ từ Quốc hội Mỹ.

Viễn thông

Cải cách viễn thông là một vấn đề tồn đọng lâu dài ở Bắc Mỹ. Báo cáo Ứớc tính Thương mại Quốc gia về các Rào cản Thương mại Quốc tế của USTR năm 2017 ghi nhận rằng “Canada duy trì mức giới hạn 46,7% sở hữu nước ngoài đối với một số nhà cung cấp dịch vụ viễn thông” và “các rào cản của Mexico bao gồm những hạn chế về đầu tư nước ngoài trong ngành viễn thông và phát thanh truyền hình, cơ quan quản lý yếu kém và một thị trường không có tính cạnh tranh, bị chi phối bởi một người chơi độc quyền”. Có vẻ như có một số tiến bộ liên quan đến vấn đề này trong vòng đàm phán thứ hai, nhưng đã có rất ít tiến triển được nhắc đến kể từ đó.

Thương mại điện tử

Đây là một chương quan trọng – gắn với đặc điểm “hiện đại hóa” trong NAFTA mới. Các đề xuất mở rộng từ các quy định thương mại điện tử trong TPP sẽ là điểm khởi đầu cho các cuộc đàm phán trong chương này, và sẽ bao gồm các vấn đề như thương mại kỹ thuật số và nội địa hóa dữ liệu.

Ngưỡng miễn trừ (De Minimis)

Mỹ đã và đang thúc đẩy Canada và Mexico tăng ngưỡng miễn trừ thuế cho các lô hàng chuyển phát nhanh theo mức tiêu chuẩn ngang bằng Hoa Kỳ là $800. Hiện tại, Canada và Mexico đang áp dụng ngưỡng tương ứng là $20 và $50. Christine McDaniel thuộc Trung tâm Mercatus đã ghi nhận lợi ích cho các doanh nghiệp nhỏ từ việc tăng mức giới hạn này.

Doanh nghiệp nhà nước

Trong TPP, Mỹ và các nước khác đã thúc đẩy các quy định về hành vi của doanh nghiệp nhà nước cặn kẽ hơn so với bất kỳ hiệp định thương mại nào. Trong NAFTA, vấn đề này gần như không được nhắc tới, tuy nhiên có khả năng các điều khoản trong TPP có thể sẽ được chuyển thẳng sang NAFTA mới.

Lao động và Môi trường

Các thỏa thuận song phương về lao động và môi trường đã được đưa vào Hiệp định NAFTA ban đầu bởi Tổng thống Clinton để tăng sự ủng hộ từ Đảng Dân chủ. Qua nhiều năm, nhiều Đảng phái đã lập luận rằng việc thiếu khả năng thực thi đã làm cho các chương này chỉ là hành động mang tính tượng trưng. Tất cả các bên dường như sẵn sàng đưa các nội dung này thành các chương riêng lẻ trong thỏa thuận, nhưng nội dung sửa đổi thì vẫn chưa rõ ràng. Các câu hỏi đặt ra là: Liệu Canada có đề xuất một số điều khoản về chống biến đổi khí hậu hay không? Liệu Mexico có nhượng bộ chấp nhận những điều khoản về công đoàn và mức lương tối thiểu hay không? Liệu sẽ có bản cập nhật ngôn ngữ tiêu chuẩn của chương lao động để đáp ứng với phán quyết của Hiệp định Thương mại Tự do Cộng hòa Dominica-Trung Mỹ (CAFTA-DR) liên quan đến triển khai thực hiện luật lao động ở Guatemala không? Và cuối cùng, điều gì sẽ xảy ra với các tổ chức đã được NAFTA tạo ra để giám sát việc thực thi các thỏa thuận song phương về lao động và môi trường?

"Chương trình nghị sự thương mại tiến bộ" của Thủ tướng Canada Trudeau

Thủ tướng Canada Justin Trudeau đã thực hiện "Chương trình nghị sự thương mại tiến bộ " của mình như một bước chiến lược truyền thông trong chính sách thương mại của chính phủ Canada. Tuy nhiên, những nội dung hành động thực tế của chương trình này lại khá mơ hồ. Tại NAFTA, Canada đã thúc đẩy việc đưa vào một chương về thương mại và giới tính cũng như các quyền của người bản địa. Các câu hỏi còn lại là: (1) liệu Mỹ và Mexico có đồng ý với một chương về quyền bản địa nào không? và (2) ở mức độ nào mà một chương thương mại và giới tính sẽ được quan tâm nhiều hơn so với mức độ của một cuộc đối thoại, như FTA Canada-Chile?

Chuyện gì sẽ diễn ra tiếp theo?

Với thời hạn do Cơ quan Xúc tiến Thương mại (TPA) đưa ra, rõ ràng là Quốc hội Mỹ hiện tại sẽ không bỏ phiếu cho một NAFTA mới, ngay cả khi nó được hoàn thành trong tháng này. Tuy nhiên, có thể thỏa thuận này sẽ được biểu quyết ở Mexico trước khi có sự thay đổi tổng thống- Tổng thống Elect Lopez Obrador sẽ đảm nhận chức vụ vào tháng 12. Chương trình nghị sự trong nước của ông sẽ đầy tham vọng, và có thể dẫn đến việc NAFTA sẽ không nhận được sự quan tâm hàng đầu mà nó đang được hưởng tại thời điểm này. Những gì chúng tôi biết là các bên đang tiến rất gần đến giai đoạn cuối cùng của quá trình đàn phán, và nếu không có thỏa thuận nào xảy ra trong năm nay, tiến trình đàm phán có thể sẽ bị kéo ra thêm một khoản thời gian. Chính quyền Trump nói rằng họ muốn ký nhiều hiệp định thương mại mới, nhưng thật khó để biết họ có thể làm được gì nếu họ vẫn đang phải nhọc nhằn đàm phán phiên bản mới của Hiệp định hiện tại với những người hàng xóm gần nhất.

Nguồn: Cato Institute

Từ khóa: NAFTA, quy tắc xuất xứ ô tô, Mỹ, Canada, Mexico, điều khoản rà soát cuối cùng, vòng đàm phán.