Các hiệp định song phương không phải là giải pháp cho các vấn đề nghiêm trọng của thương mại toàn cầu

EU-Japan

Biên tập viên báo South China Morning Post, Anthony Rowley cho rằng trật tự thương mại toàn cầu hiện nay thực ra là một mớ hỗn độn của các hiệp định chồng chéo và bao hàm lẫn nhau, gây áp lực xã hội lên các quốc gia phát triển, và kết quả là làm dấy lên một làn sóng chủ nghĩa dân túy như đã diễn ra gần đây. Do đó, các hiệp định dưới hình thức “song phương”, như hiệp định giữa Nhật Bản và EU, có thể sẽ không thể cứu vãn tình hình.

Liệu Nhật Bản và Liên minh châu Âu có thể cùng nhau cứu lấy trật tự thương mại thế giới khỏi bàn tay hủy diệt của tổng thống Donald Trump, người đang định phá hoại trật tự này để theo đuổi lợi ích quốc gia? Hiệp định thương mại vừa được ký kết giữa Nhật Bản và EU, một hiệp định được xem là lớn nhất trên thế giới từ trước đến nay, ‘có vẻ như’ đang làm được điều đó.

Nhưng sự thật là, trong bối cảnh trật tự nền kinh tế toàn cầu đang phải đối mặt với những thách thức to lớn, những nỗ lực của Thủ tướng Nhật Bản, Shinzo Abe, Chủ tịch Ủy ban châu Âu, Jean-Claude Juncker và Chủ tịch Hội đồng châu Âu, Donald Tusk để trưng bày với thế giới rằng họ là những người ủng hộ hàng đầu của hệ thống thương mại đa phương, lại mang nhiều bóng dáng chính trị hơn là vì hoạt động thương mại.

Thỏa thuận giữa hai bên có thể tạo ra một Hiệp định thương mại bao phủ khoảng một phần ba GDP toàn cầu, trái ngược với hành động kéo Mỹ ra khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và đe dọa sẽ rút khỏi Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) của Tổng thống Trump.

Thủ tướng Nhật Bản đã níu giữ thành công một phiên bản nhỏ của TPP gồm 11 trong số 12 thành viên ban đầu. Kết hợp với thành công từ thỏa thuận giữa Nhật Bản và EU, nhà lãnh đạo Nhật Bản đã trở thành một trong những tấm gương đi đầu về việc ủng hộ thương mại tự do toàn cầu, giữa lúc lãnh đạo Trung Quốc Chủ tịch Tập Cận Bình cũng đang tự coi mình là một trong những người ủng hộ tự do thương mại.

Trong khi đó, Trump lại nỗ lực khôi phục lại “cân bằng” trong hoạt động thương mại của Mỹ bằng cách đánh thuế nhập khẩu. Tuy nhiên, hệ thống thương mại toàn cầu vốn đã có nhiều bất cập từ trước khi có các hành động của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Những năm gần đây, các thỏa thuận thương mại được sử dụng ngày càng nhiều, như là một vũ khí chiến lược, đặc biệt ở châu Á, nơi diễn ra Hiệp định CPTPP - một hiệp định được đề xuất dựa trên sự tương đồng của các quốc gia về cách thức tổ chức hệ thống kinh tế và chính trị hơn là vì lợi ích thương mại thuần túy.

Việc tăng cường liên kết thương mại trong và giữa các nhóm nước tham gia Hiệp định thương mại cũng đi kèm với tổn thất từ tình trạng thất nghiệp xảy ra với một số tầng lớp người lao động nhất định trong nền kinh tế, làm trầm trọng hóa tình trạng bất bình đẳng thu nhập và gây căng thẳng xã hội. Kết quả là, làm thúc đẩy làn sóng phản đối tự do thị trường.

Trump đắc cử tổng thổng Mỹ bởi vì ông đã nhận ra và khai thác được thực tế này. Các chính trị gia dân túy có lập trường đối lập ở những nơi khác có thể cũng tranh thủ những hành động của Trump để đánh tiếng chỉ trích và gấp rút thiết lập các khối thương mại mới, như một biện pháp để đáp trả chủ nghĩa bảo hộ của Trump. Nhưng sự thật là, những chủ trương như vậy cũng không giải quyết được vấn đề.

Hiệp định Nhật Bản-EU trông có vẻ tốt, nhưng có khả năng còn làm tăng thêm sự hỗn loạn giữa các khối thương mại. Ở châu Á, sự phức tạp của các khối thương mại có nguy cơ làm méo mó các mô hình thương mại. Nhật Bản đã là thành viên của TPP (giờ đây là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương - CPTPP) và có thể tham gia Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP).

Có nhiều Hiệp định thương mại tự do ở châu Á đã được lên kế hoạch, và những hiệp định này chỉ là một phần trong mạng lưới ma trận đang mở rộng của các Hiệp định trên toàn cầu. Trong ma trận phức tạp này, vấn đề về quy tắc xuất xứ điều chỉnh việc áp dụng thuế suất đối với hàng hóa nhập khẩu giữa các nước thành viên luôn gặp mâu thuẫn.

Đây là tình trạng hỗn độn khi mà các Hiệp định chồng chéo lên nhau, và có thể gây tốn kém cho doanh nghiệp và gây trở ngại cho hoạt động của các chuỗi cung ứng.

Trong nhiều thập kỷ sau chiến tranh thế giới thứ hai, Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (gọi tắt là GATT, sau này được thay thế bởi Tổ chức Thương mại Thế giới) đã tìm cách tiếp tục thúc đẩy họa động thương mại thế giới thông qua một loạt các vòng đàm phán thương mại toàn cầu, nhưng điều này đã kết thúc với sự thất bại của vòng đàm phán Doha cách đây một thập kỷ.

Lý do khiến vòng đàm phán Doha thất bại (ngoài nguyên nhân là do cố gắng giải quyết các lĩnh vực thương mại nhạy cảm như nông nghiệp và dịch vụ) là vì sự phức tạp trong việc giải quyết các bất cập rộng lớn hơn đang đi kèm với xu hướng tự do thương mại.

Thay vì phải vật lộn với những vấn đề này, một số quốc gia phát triển đã chọn cách rời khỏi tiến trình đa phương và thay bằng các hiệp định đầu tư và hiệp định thương mại tự do song phương và khu vực, và hô hào là mình đang góp thêm “các khối” cho hệ thống thương mại tự do toàn cầu.

Tuy nhiên, từng khối này lại có thiết kế khác nhau, vì vậy chúng khó có thể trở thành một phần trong kiến trúc chung của hệ thống thương mại tự do toàn cầu. Các hiệp định thương mại khu vực được xem là một hướng đi dễ dàng để thoát ly khỏi tiến trình đa phương, và thiết kế ngay từ ban đầu của nó đã không thực sự phục vụ cho hệ thống thương mại và đầu tư toàn cầu.

Trong khi đó, việc Trump đang theo đuổi một cách tiếp cận song phương “Nước Mỹ trên hết” đầy quyết liệt để đi đến các thỏa thuận, cũng như cách ông đàm phán thỏa thuận Mỹ-Châu Âu thông qua một cuộc gặp mặt cấp cao trực tiếp với Chủ tịch Juncker của EU thay vì để cho những trợ lý của mình tiếp cận với một mức độ kỹ lưỡng và bài bản hơn, càng gây hủy hoại sâu hơn hệ thống đa phương.

Chỉ có sự trở lại của các Hiệp định đa phương mới có thể giải quyết được các vấn đề của trật tự thương mại toàn cầu. Điều này có nghĩa là, các nước nên nhìn vào tình hình thương mại trong một bối cảnh liên quan rộng nhất có thể - bao gồm kinh tế, tiền tệ và chính trị - ở cả cấp quốc gia và toàn cầu. Hệ thống thương mại toàn cầu cần một cuộc đại trùng tu toàn diện.

Nguồn: South China Morning Post - NN

Từ khóa: Thương mại toàn cầu, chủ nghĩa dân túy, chủ nghĩa bảo hộ, trật tự thương mại, toàn cầu hóa