Các nước châu Phi chuẩn bị đặt bút kí kết Hiệp định thành lập Khu vực thương mại tự do châu Phi (African Continental Free Trade Area – AfCFTA) tại Kigali, Rwanda vào thứ Tư (21/3).
Cộng đồng Kinh tế châu Phi (UNECA) ước tính việc thực thi Hiệp định sẽ giúp kim ngạch thương mại nội khối năm 2020 tăng 52% so với năm 2010.
Dưới đây là những điều cần biết về hiệp định thương mại lớn nhất kể từ khi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) được thành lập.
AfCFTA là gì?
Năm 2012, chính phủ các nước châu Phi đã đồng ý sẽ thành lập một khu vực thương mại tự do châu lục và đến năm 2015, các nước bắt đầu đàm phán. Hiệp định bao gồm tất cả 55 nước thành viên của Liên minh châu Phi, tạo nên một thị trường chung với 1.2 tỷ người và tổng GDP hơn 2,000 tỷ USD. Theo bản dự thảo, các nước cần dỡ bỏ thuế quan của 90% mặt hàng, còn 10% còn lại - là các mặt hàng “nhạy cảm” - sẽ được loại bỏ dần trong tương lai. Hiệp định cũng tự do hóa thương mại dịch vụ và hướng đến giải quyết các “rào cản phi thuế quan”, điều đang cản trở thương mại giữa các nước châu Phi, ví dụ như việc hàng hóa phải chờ đợi nhiều ngày tại biên giới. Thậm chí, việc tự do di chuyển và sử dụng đồng tiền chung cũng có thể trở thành một phần của khu vực tự do thương mại này.
Tại sao cần có một thị trường chung cho châu Phi?
Bằng cách tạo ra một thị trường chung cho hàng hóa và dịch vụ, các nước thành viên của Liên minh châu Phi hy vọng có thể thúc đẩy thương mại giữa các quốc gia Phi.
Theo số liệu của UNCTAD, cơ quan chính của Liên hợp quốc về các vấn đề thương mại, thương mại nội khối châu Phi chỉ chiếm khoảng 10.2% trong tổng kim ngạch thương mại năm 2010.
Ông David Luke, điều phối viên của Trung tâm Chính sách Thương mại Châu Phi của UNECA, kỳ vọng rằng khối tự do thương mại sẽ thay đổi “số liệu bất thường” trên. Ông chia sẻ với Al Jazzera rằng “chính sách thực dân đã khiến các nước láng giếng ngừng giao dịch với nhau, các nước châu Phi chủ yếu chỉ giao thương với châu Âu và Mỹ”. Việc loại bỏ các rào cản thương mại được kỳ vọng không chỉ giúp tăng trưởng thương mại nội khối của châu Phi, mà còn giúp gia tăng các con đường thương mại cần thiết khác cho châu lục”.
Theo báo cáo từ UNECA, từ 2010 đến 2015, nhiên liệu là mặt hàng chiếm hơn phân nửa trong kim ngạch xuất khẩu của châu Phi, trong khi hàng công nghiệp chỉ chiếm 18%. Còn trong nội bộ châu Phi, 43% mặt hàng được giao dịch là hàng hóa sản xuất công nghiệp. Giá cả hàng hóa rất hay biến động, dẫn đến các nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu cũng dễ bị ảnh hưởng. Hơn nữa, Luke cho rằng, nên xuất khẩu các hàng hóa có hàm lượng vốn lớn, hơn là hàng hóa có hàm lượng lao động cao.
“Với nền kinh tế như thế này, những người trẻ sẽ không thể tìm được việc làm. Và khi họ không có việc làm, họ sẽ cố gắng đến châu Âu và chết đuối ở Địa Trung Hải”, ông Luke nói. “Phát triển khu vực sản xuất hàng hóa cơ bản để tất cả mọi người có thể dùng được, đó là cách tạo ra việc làm”. Ông Luke hy vọng khối tự do thương mại sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh của châu Phi một cách đáng kể. “Nếu chuỗi cung ứng được nâng cấp, châu Phi sẽ có một vị trí tốt hơn trên thị trường toàn cầu”.
Sẽ có những thách thức gì?
Chủ nhật vừa qua, Tổng thống Nigeria Muhammadu Buhari đã hủy bỏ kế hoạch tham dự buổi lễ ký kết. Một tuyên bố nói rằng, quyết định này nhằm “có thêm thời gian để lắng nghe nhiều tham vấn hơn”. Hội đồng Lao động Nigeria (NLC) đã cảnh báo ông Buhari về việc ký kết Hiệp định này, gọi đây là một “bước đi mới về chính sách tự do cực kỳ nguy hiểm và có tác động lớn”. Hành động dừng lại đột ngột của Nigeria đã cho thấy không phải tất cả các quốc gia đều hài lòng với những gì thỏa thuận này có thể mang lại.
Một nghiên cứu bởi UNCTAD chỉ ra rằng việc xóa bỏ các rào cản thuế quan giữa các nước châu Phi sẽ lấy đi khỏi túi tiền của các nước khoảng 4.1 tỷ USD mỗi năm, nhưng về dài hạn, sẽ tạo ra lợi nhuận 16.1 tỷ USD mỗi năm.
Tuy nhiên, có nhiều ý kiến cho rằng lợi ích của khối tự do thương mại sẽ không được phân bổ hợp lý. Sylvester Bagooroo, một nhân viên lập trình tại Mạng lưới Thế giới thứ ba Châu Phi (Third World Network Africa), nghĩ rằng Hiệp định này tập trung quá nhiều vào việc cắt giảm thuế, mà không xem xét đầy đủ khả năng sản xuất mất cân bằng giữa các nước châu Phi.
Các nước phát triển ở châu Phi đang có lợi thế về năng lực sản xuất. Việc họ có thể bán hàng hóa, dịch vụ của mình cho các nước kém phát triển hơn ở châu Phi sẽ cản trở sự phát triển công nghiệp ở các nước này.
“Nếu không xây dựng năng lực sản xuất, khi tự do hóa thương mại, bạn chỉ có thể mua bán hàng nhập khẩu giữa các nước châu Phi, và điều này sẽ phá hủy thị trường sản xuất nội địa của châu lục”, ông Bagooroo nói.
“Chúng ta cần chú ý tới ảnh hưởng của các nền kinh tế lớn lên các nền kinh tế nhỏ, cũng như ảnh hưởng từ các ngành mũi nhọn đến các ngành yếu hơn”.
Eyerusalem Siba, chuyên viên nghiên cứu tại Viện Phát kiến Phát triển châu Phi Brookings tỏ ra lo lắng về các chính sách nội địa, cho rằng cần có “những chính sách để hỗ trợ lực lượng công nhân và đồng thời hỗ trợ cho doanh nghiệp khi sự cạnh tranh tăng lên”.
Các chính phủ cần phát triển lực lượng lao động có tay nghề hơn để phù hợp với nhu cầu của toàn cầu hóa, đồng thời tạo ra chính sách xã hội cho những người sẽ thất nghiệp vì gia tăng cạnh tranh, bà Siba cho biết.
“Sự cạnh tranh thường sẽ dẫn tới ảnh hưởng bất lợi đến mức lương của lao động thủ công”, vì vậy, các quốc gia cần suy nghĩ họ sẽ làm gì để đối mặt với vấn đề này.
“ Trong khi các quốc gia vốn đã liên kết với kinh tế toàn cầu sẽ hưởng lợi từ hội nhập, thì các nước còn lại phải chờ đợi để được hưởng lợi ích”.
“Việc hội nhập sau cùng vẫn là một ý tưởng hay, nhưng liệu chúng ta đã sẵn sàng? Không phải chuyên gia nào mà tôi đã từng nói chuyện cũng đều đồng ý về việc này”, bà kết luận.
Tiếp theo sẽ là gì?
Văn bản được ký vào ngày 21.03 sẽ cung cấp một khuôn khổ pháp lý cho việc hình thành khu vực tự do thương mại. Sau đó, các nước sẽ phê chuẩn hiệp định dựa trên pháp luật nội bộ độc lập của từng nước.
AfCFTA sẽ có hiệu lực nếu được phê chuẩn bởi 15 hoặc 22 nước – con số vẫn chưa được các nước thống nhất. Bước thứ hai của đàm phán sẽ được diễn ra sau đó, thảo luận về các vấn đề như đầu tư, quy chế cạnh tranh và quyền sở hữu trí tuệ.
Vẫn còn các vấn đề khác cần được giải quyết, ví dụ như việc các quốc gia sẽ cần phải xác định các sản phẩm mà họ cho là “nhạy cảm” và loại bỏ chúng khỏi danh sách cắt giảm thuế. Ủy ban Liên minh châu Phi sẽ cần thành lập một Ban thư ký chịu trách nhiệm về hiệp định này.
Ông Luke vẫn kỳ vọng, các nước châu Phi sẽ hành động “thật nhanh chóng”.“Đây là việc mà người châu Phi đã nói họ muốn thực hiện, vì lợi ích cho riêng họ. Không phải Ngân hàng Thế giới, IMF, hay bất kỳ ai bắt ép họ làm. Đây là việc mà họ muốn làm, một cách tự nguyện.”
Ông Luke bày tỏ: “Chúng tôi rất kỳ vọng rằng châu Phi cũng sẽ muốn thực hiện Hiệp định này và tiến hành việc đó càng nhanh càng tốt”.
Nguồn: Aljazeera.com - KD
Từ khóa: AfCFTA, châu Phi, thương mại tự do, hiệp định
