Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Những thay đổi trong nội dung các hiệp định thương mại và đầu tư với EU là một bên tham gia đã diễn ra trong hơn 10 năm qua. Bên cạnh các mục tiêu chính là thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa và vốn đầu tư, các thỏa thuận này hiện giờ đã có phạm vi bao trùm lớn hơn, có ảnh hưởng trực tiếp đến các vấn đề cấp thiết trong xã hội ngày nay. Chính sách thương mại của EU đã có nhiều cải tiến, làm cơ sở cho sự ra đời của một tập hợp các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, tiêu biểu như thỏa thuận giữa EU với Singapore, Canada và Việt Nam. Những yếu tố trên đang tạo ra làn sóng cải cách, hình thành cách tiếp cận toàn diện trong vấn đề thương mại và tạo đà cho sự phát triển mạnh mẽ.

Những hiệp định thương mại tự do (FTA) do EU đàm phán và ký kết gần đây đã tích hợp các điều khoản mới nhằm hiện thực hóa các mục tiêu nêu trên. Ba động lực chính dẫn đến sự thay đổi, bổ sung nội dung các FTA chính là: (1) Những tiến bộ trong lĩnh vực thương mại điện tử, dịch vụ và đầu tư đòi hỏi phải có các quy định mới điều chỉnh; (2) Sức ép từ vấn đề môi trường; (3) Vai trò của thương mại trong thúc đẩy tăng trưởng toàn diện: như những gì Tổng thư ký UNCTAD đã nhắc lại trong một sự kiện gần đây, rằng thương mại là nhân tố cơ bản để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030.

Chức năng trọng tâm của những thỏa thuận thương mại đầu tư chính là khuyến khích sự lưu chuyển dòng hàng hóa và vốn đầu tư giữa các quốc gia. Mục tiêu này không hề thay đổi, tuy vậy tầm bao phủ trong nội dung các hiệp định đã có nhiều biến chuyển quatừng năm. Sự nổi lên của những vấn đề, tình huống thực tiễn như thương mại điện tử đã giúp khai sinh ra nhiều chương và điều khoản mới. Các quy định trong lĩnh vực này xuất hiện lần đầu tiên trong thỏa thuận thương mại giữa New Zealand và Singapore vào năm 2011. Kể từ thời điểm đó, EU đã đưa trung bình 20 điều khoản về thương mại điện tử vào 11 hiệp định thương mại mà khối ký kết với các đối tác trên khắp thế giới. Tình huống tương tự cũng diễn ra trong lĩnh vực đầu tư và dịch vụ. Với việc những nội dung mới dần trở thành trọng tâm của các FTA, các văn bản hiệp định này cũng ngày càng trở nên toàn diện hơn.

Một vài khía cạnh trong chủ đề môi trường cũng đã được đề cập trong các hiệp định thương mại mà EU đã ký kết, nhưng sắc thái thể hiện của chúng lại khác nhau; những điều khoản quy định về vấn đề môi trường có thể được lồng ghép vào khung nội dung cơ bản hoặc trở thành một chương mới trong các thỏa thuận này. Ví dụ, chương đầu tư trong hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và EU đính kèm cả những điều khoản điều chỉnh về vấn đề năng lượng tái tạo. Hơn thế, nội dung về thương mại và phát triển bền vững cũng được đưa vào các hiệp định thương mại gần đây giữa EU với những quốc gia, vùng lãnh thổ khác. Những bổ sung như đã nêu trên sẽ giúp giảm phát thải khí GHG và khuyến khích sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên hiệu quả hơn.

Chương về thương mại và phát triển bền vững hiện cũng bao gồm các điều khoản về quyền lao động; nội dung chính trong các điều khoản này là cải thiện môi trường làm việc và khuyến khích tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về lao động. Ví dụ, Việt Nam phải gia nhập các công ước của Tổ chức lao động quốc tế là yếu tố tiên quyết để EU phê chuẩn thỏa thuận thương mại giữa khối này với nước ta. Bên cạnh đó, Nghị viện châu Âu đã gắn việc thông qua hiệp định với yêu cầu phải cải thiện tình hình nhân quyền tại Việt Nam. Với những quy định tiến bộ nêu trên, các hiệp định thương mại tự do đã giúp EU tác động hiệu quả đến vấn đề nhân quyền tại các nước đối tác.

Ngoài ra, chính sách thương mại của EU đang chuyển sang xu hướng thúc đẩy tăng trưởng toàn diện thông qua việc đảm bảo các thành phần kinh tế đều được hưởng lợi từ FTA. Các sáng kiến tiêu biểu như MUTRAP đã và đang đóng góp trong tiến trình thực hiện mục tiêu này. Thông qua hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, chương trình nêu trên đã giúp các thành phần kinh tế Việt Nam (không phân biệt lớn hay nhỏ) có thể dễ dàng tiếp cận thị trường châu Âu. Điều này giúp thúc đẩy phát triển nền kinh tế của các bên.

Cách tiếp cận toàn diện và sâu sắccủa châu Âu trong các FTA là một điểm sáng đáng hoan nghênh. Tuy nhiên, do những hiệp định thương mại thế hệ mới này bao hàm quá nhiều lĩnh vực như dịch vụ, đầu tư, vì vậy nội dung của chúng vẫn còn nhiều điểm chưa hoàn hảo. Ví dụ, cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế trong Hiệp định thương mại tự do giữa Canada và EU đã gặp phải sự phản đối rất quyết liệt từ phía người dân và chính phủ một số nước trong EU. Mặc dùsự ra đời của các hiệp định thế hệ hệ mới là bước đi đúng đắn, nhưng để hoàn thiện những văn bản này thì vẫn còn nhiều việc phải làm. Ví dụ, các điều khoản liên quan đến chủ đề môi trường, phát triển bền vững và nhân quyền thường có tính bắt buộc thực thi không cao. Những nội dung như trên chủ yếu kêu gọi sự hợp tác của các bên tham gia thay vì tập trung vào việc định ra những yêu cầu cụ thể; do vậy, tính hiệu quả từ điều khoản kiểu như vậy phần nhiều dựa trên thái độ hợp tác của quốc gia thành viên.

Các hiệp định thương mại ngày nay, thực chất đã không còn đơn thuần là công cụ thúc đẩy dòng chảy hàng hóa, dịch vụ và vốn đầu tư. Thương mại đã vươn tầm ảnh hưởng của mình đến các vấn đề toàn cầu khác như phát triển bền vững và môi trường. Trong khi mục tiêu chính của các hiệp định thương mại vẫn là xóa bỏ rào cản đối với hoạt động thương mại, các văn bản này có thể được sử dụng như công cụ để giải quyết các vấn đề hiện hữu và tạo lập một mô hình phát triển toàn diện và bao phủ trên toàn cầu.

EU đang trong quá trình đàm phán 18 hiệp định thương mại với các đối tác quan trọng như Ấn Độ hay Trung Quốc; theo đó, các thỏa thuận này cũng sẽ chứa đựng những điều khoản điều chỉnh vấn đề môi trường, phát triển bền vững và nhân quyền. Những hiệp định này là cơ hội để củng cố thêm cho sự ra đời của một phiên bản FTA mới. Theo Điều 2 và Điều 3 của Hiệp định thành lập EU, khối này được khuyến nghị thực hiện các chính sách nhằm thúc đẩy các giá trị hòa bình, công bằng và dân chủ; vì vậy, chính sách thương mại chung và các hiệp định thương mại tự do của EU cũng sẽ có nội dung tương tự.

Nguồn: politheor

Từ khóa: EU, thương mại tự do, lao động, nhân quyền