Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) dự đoán hoạt động thương mại quốc tế sẽ hồi phục nhẹ trong năm 2017 và 2018, dẫu tình hình vẫn còn nhiều biến động.

Trong quá khứ, tốc độ tăng trưởng của khối lượng hàng hóa giao dịch trên thế giới thường có xu hướng cao gấp 1,5 đến 2 lần so với tốc độ tăng trưởng GDP toàn cầu. Tuy nhiên, từ năm 2012, tốc độ tăng trưởng của giá trị hoạt động thương mại chỉ đạt tỷ lệ bằng hoặc thấp hơn tốc độ tăng GDP. Năm 2012, tổng doanh thu của 20 công ty vận tải lớn nhất thế giới đạt 200 tỷ USD, đến năm 2016, còn số này giảm còn 120 tỷ. Nguyên nhân của hiện tượng sụt giảm này có thể bắt nguồn từ sự chững lại của nền kinh tế Trung Quốc và những nền kinh tế mới nổi khác, cũng như sự thu hẹp trong hoạt động đầu tư tại Mỹ trong những năm gần đây. Tuy nhiên, những lý do trên vẫn chưa phải là tất cả. Các nhân tố kỹ thuật công nghệ và chính trị cũng chỉ ra một xu hướng chống toàn cầu hóa trong dài hạn. Những nhân tố này đang góp phần tạo ra một thế giới rất khác so với những gì chúng ta từng biết.

Thứ nhất, sự phát triển của kỹ thuật công nghệ trong lĩnh vực sản xuất và chế tạo đã giúp mang sản phẩm đến gần hơn với nhu cầu của người tiêu dùng. Ví dụ rõ ràng nhất cho việc này nằm ở lĩnh vực năng lượng. Chúng ta hiện đang có những kỹ thuật chiết tách dầu mới. Chúng ta cũng đang đạt được những tiến độ khả quan trong việc phát triển nguồn năng lượng tái tạo, để đối phó với tình trạng biến đổi khí hậu. Với sự phát triển của kỹ thuật công nghệ trong các lĩnh vực này, người tiêu dùng Mỹ và Châu Âu cũng giảm dần sự lệ thuộc vào nguồn năng lượng nhập khẩu từ các nước thứ ba. Từ đó, nhu cầu vận chuyển hàng triệu thùng dầu mỗi năm và hàng tấn than đá cũng giảm xuống (ngành kinh doanh dầu hỏa từng chiếm 55% giá trị thương mại toàn cầu trong năm 1970).

Nhờ vào những kỹ thuật khai thác dầu đá phiến mới, nước Mỹ - nước dẫn đầu thế giới về tiêu thụ năng lượng - đang dần có khả năng tự chủ về dầu mỏ và khí gas tự nhiên. Điều này có ảnh hưởng rất lớn đến tình hình thương mại thế giới và hệ thống địa chính trị. Với việc ngày càng tự chủ về năng lượng, Mỹ có thể giảm bớt gánh nặng cho vai trò đảm bảo an ninh hàng hải của mình. Từ sau năm 1945, vai trò bảo vệ an ninh hàng hải của Mỹ chủ yếu tập trung vào hoạt động vận chuyển nhiên liệu hoá thạch sang các nước phương Tây.

Một sự kiện khác cần lưu ý, tuy vẫn còn rất mới mẻ, đó là tác động của công nghệ robot đến hoạt động thương mại quốc tế. Khi cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 với công nghệ tự động hoá chuyên sâu lan rộng đến các nhà máy, và khi robot trở thành một lựa chọn hiệu quả và tiết kiệm hơn, những hoạt động như chuyển cơ sở sản xuất ra nước ngoài, đến nơi có lao động giá rẻ, cũng sẽ giảm xuống. Tại sao phải di dời một nhà máy sang Việt Nam hoặc Ba Lan nếu có thể đặt nó tại California hoặc Stuttgart và sử dụng những loại robot đáng tin cậy, với độ chính xác cao, có thể làm việc 24/7 và không đòi hỏi chi phí nhiều như người lao động? Hàng triệu lao động ở các nước phương Đông có thể sẽ bị mất việc làm trong vài thập kỷ tới, do bị thay thế bởi robot ở các nước phương Tây.

Những tiến bộ trong công nghệ in 3D sắp sửa có thể thay thế các nhà máy lớn bằng các nhà máy nhỏ hơn, đặt ở những khu vực gần hơn với người tiêu dùng, nơi mà quá trình sản xuất được đơn giản hóa nhờ vào các mô hình tái tạo. Tiếp đến là những thay đổi cấp tiến trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và công nghệ nano. Những loại vật liệu mới có thể sẽ được sản xuất tại những khu vực gần hơn với người tiêu dùng, thay thế cho những loại vật liệu tự nhiên, vốn cần được vận chuyển từ các mỏ khai thác và kho lưu trữ ở rất xa. Những thay đổi này sẽ trở nên rõ ràng hơn trong thập kỷ tới, và cũng sẽ ảnh hưởng tới tính chất của các hợp đồng thương mại. Khi mà hoạt động thương mại quốc tế diễn ra ít hơn, và nhu cầu về an ninh hàng hải giảm xuống, chi phí vận tải đường biển có thể sẽ tăng mạnh.

Tác động của chính trị đến toàn cầu hóa

Bên cạnh đó, chính trị cũng là một yếu tố gây ảnh hưởng đến tiến trình toàn cầu hóa. Bằng chứng là các cuộc bầu cử gần đây tại châu Âu và Mỹ, và sự kiện Brexit. Đại bộ phận dân chúng ở các nước phương Tây đang cảm thấy bị bỏ rơi bởi toàn cầu hóa.

Từ khi Trung Quốc gia nhập WTO vào ngày 11 tháng 12 năm 2001, tiến trình toàn cầu hóa đã tăng tốc chóng mặt, tạo ra những tác động vô cùng tích cực đến với toàn thể nhân loại. Các doanh nghiệp bắt đầu đưa các cơ sở sản xuất ra nước ngoài để tận dụng chi phí thấp, chủ yếu là chi phí nhân công. Quá trình đó đã giúp hàng tỷ người ở châu Á, Mỹ Latinh và châu Phi thoát khỏi cảnh đói nghèo, đồng thời cho phép cho các nước đang phát triển có thể tăng trưởng mạnh mẽ.

Trong 17 năm qua, GDP ở Trung Quốc tăng từ 1,2 nghìn tỷ USD lên 11 nghìn tỷ USD, một dấu hiệu tăng trưởng chưa từng có trong tiền lệ đối với một quốc gia có quy mô lớn như Trung Quốc. Hiện tượng tương tự cũng xảy ra ở Ấn Độ, Việt Nam và các nước khác. Mô hình toàn cầu hóa này cũng hỗ trợ cho sự tăng trưởng của các công ty đa quốc gia. Việc chuyển các quy trình sản xuất ra nước ngoài đã làm tăng thu nhập cho ban điều hành công ty, các cổ đông, nhân viên và các nhà cung ứng (bao gồm cả các doanh nghiệp vừa và nhỏ).

Hơn thế nữa, toàn cầu hóa đem lại những lợi ích tuyệt vời cho người tiêu dùng, cho phép mọi người tiếp cận vô số sản phẩm với giá thành cạnh tranh. Tuy nhiên, những lợi ích này lại không được ghi nhận trong cộng đồng công nghiệp ở vùng Trung Tây của Mỹ, trong những khu vực khai thác mỏ và luyện kim ở Liverpool và Manchester (Anh), và ở các khu vực nông thôn, các khu vực trước đây từng được công nghiệp hóa ở Pháp. Người dân của các cộng đồng này đã thấm nhuần tư tưởng bảo thủ và đang tạo nên xương sống cho các nền dân chủ ở phương Tây. Họ lo sợ về một thế giới mà họ không nắm bắt kịp. Họ đòi hỏi các rào cản thuế quan và chủ nghĩa bảo hộ. Và dù chúng ta có muốn hay không, thì các nhà lãnh đạo thuộc bất kỳ đảng phái chính trị nào cũng buộc phải làm hài lòng những người này bằng cách áp đặt các quy tắc thương mại chặt chẽ hơn (thương mại công bằng), thông qua việc tăng cường các rào cản thuế quan hoặc rút lui khỏi các hiệp định thương mại, ngay cả khi điều này không thể giúp cho công ăn việc làm quay trở lại như mong đợi.

Thương mại hàng hoá quốc tế dựa trên sản xuất ở nước ngoài chắc chắn sẽ tiếp tục tồn tại. Tuy nhiên, nó sẽ có xu hướng giảm xuống thấp hơn mức tăng trưởng GDP của thế giới. Các tổ chức quốc tế được hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai sẽ phải tập trung vào những thách thức mới mà một loại hình khác của toàn cầu hóa đang mang lại, đòi hỏi sự phối hợp trong cách ứng phó đối với các vấn đề như biến đổi khí hậu, di cư, khủng hoảng tài chính, bảo vệ đầu tư và an ninh mạng.

Nguồn: World Economic Forum

Từ khóa: toàn cầu hóa, công nghiệp 4.0, offshoring, chủ nghĩa bảo hộ, thương mại