Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Từ khi Hoa Kỳ rút khỏi Thỏa thuận Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) vào đầu năm nay, 11 nước thành viên còn lại đã trải qua rất nhiều phiên thảo luận liệu họ có nên tiếp tục và bằng cách nào để tiếp tục duy trì Hiệp định này mà không có sự tham gia của Hoa Kỳ.

Tuần trước, các nước đã thông báo chính thức không từ bỏ TPP, đồng thời định ra chương trình cho các cuộc thảo luận tiếp theo về nội dung trong Thỏa thuận. Trong thông báo chính thức về TPP, 11 nước thành viên cũng đã đề cập đến danh sách 20 điều khoản sẽ bị tạm dừng thực thi và 4 vấn đề khác cần được thảo luận thêm khi Hiệp định vắng bóng Hoa Kỳ.

Mặc dù Tổng thống Trump chỉ trích gay gắt TPP, nội dung nguyên bản của Thỏa thuận này đã phản ánh khá trung thực các ưu tiên trong chính sách thương mại của Hoa Kỳ. Đóng băng tạm thời một số điều khoản của TPP-Hiệp định mà giờ đây đã có một cái tên mới Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), sẽ giúp nội dung của thỏa thuận thương mại tự do này phù hợp hơn với chương trình nghị sự về thương mại của 11 thành viên còn lại. Việc tạm hoãn thực thi vài điều khoản cũng sẽ tạo cơ sở cho các nước tham gia CPTPP thảo luận với Hoa Kỳ một khi chính quyền tương lai của nước này quyết định quay trở lại tư cách là một bên của Hiệp định.

Danh sách các điều khoản bị đóng băng cũng như các vấn đề cần đàm phán thêm trong CPTPP cho chúng ta một cái nhìn thú vị về mức độ ảnh hưởng của nước Mỹ đến quản trị thương mại toàn cầu. Điều chắc chắn là đóng góp của Hoa Kỳ liên quan đến cam kết thuế quan, và thiết lập hệ thống các quy định trong CPTPP vẫn không có gì thay đổi mặc cho việc họ không còn là thành viên của Hiệp định. Tuy vậy, sự khác biệt giữa TPP và CPTPP giúp chúng ta hiểu thêm về những nội dung mà Hoa Kỳ coi là lợi ích sát sườn của mình khi đàm phán một hiệp định thương mại tự do.

Một vài điều khoản bị tạm dừng thực thi giúp nội dung của CPTPP trở nên phù hợp hơn với lợi ích chung của các nước tham gia bởi vì những điều khoản này chỉ mang lại lợi ích riêng cho Hoa Kỳ thay vì bảo đảm bảo mục tiêu tự do hóa thương mại. Tuy nhiên, nhiều điều khoản “treo” khác lại khiến Hiệp định kém tự do hóa hơn, vì đó là các điều khoản theo nguyên tắc thị trường mà các nước chỉ đồng ý tuân thủ khi Mỹ còn chi phối Hiệp định.. Canada là nước tận dụng tích cực nhất việc Hoa Kỳ rút khỏi TPP để đưa trở lại Thỏa thuận các nội dung bảo hộ thương mại vốn đã bị các nhà đàm phán của Mỹ phản đối trong quá trình đàm phán Hiệp định này.

Những thay đổi tích cực mà các điều khoản trì hoãn thực thi mang lại

Một lượng lớn các đều khoản bị tạm dừng thực thi của TPP nằm trong chương về Sở hữu trí tuệ (IP). Hoa Kỳ nổi danh là quốc gia có thái độ tiếp cận về vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ rất nguyên tắc, luôn mong muốn nâng cao cấp độ bảo hộ sở hữu trí tuệ ở các nước khác lên ngang tầm với quy định trong pháp luật nội địa của Hoa Kỳ. Những cam kết mà Mỹ yêu cầu các thành viên khác phải thực thi trong lĩnh vực quyền sở hữu trí tuệ cao hơn nhiều so với tiêu chuẩn chung của thế giới trong các hiệp định về IP cũng như theo yêu cầu của Tổ chức thương mại thế giới; hầu hết các thành viên khác của TPP cũng không hài lòng về cách tiếp cận của Hoa Kỳ trong chủ đề vừa nêu.

Những nội dung bị treo liên quan đến bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ bao gồm: kéo dài thời gian bảo hộ bằng sáng chế và bản quyền, trừng phạt nghiêm đối với hành vi bẻ khóa số, hệ thống cảnh báo và gỡ bỏ các nội dung vi phạm bản quyền trên các trang web cũng như thời gian tối thiểu hạn chế việc gia nhập thị trường của các loại thuốc thay thế không có bản quyền. Chắc chắn những điều khoản vừa nêu không những sẽ là vấn đề mà 11 nước thành viên của CPTPP đồng ý tạm hoãn thực thi ngay trước nhất mà còn là chủ đề quan tâm trước hết của Hoa Kỳ khi nước này quay trở lại bàn đàm phán CPTPP.

Một điều khoản khác cũng được Hoa Kỳ ra sức ủng hộ nhưng gặp phải sự phản đối gay gắt từ các nước khác và nay cũng đang bị tạm dừng thực thi chính là điều khoản về việc cấm các bên tham gia Hiệp định mua bán các sản phẩm có nguồn gốc từ các hoạt động vi phạm luật bảo tồn tự nhiên nằm trong chương Môi trường. Điều khoản này lấy cảm hứng từ Đạo luật Lacey của Mỹ-văn bản được ngành công nghiệp gỗ của nước này lạm dụng suốt hàng năm qua để ngăn cản việc mua nhập khẩu gỗ từ nước ngoài. Chính sách trên đại diện cho ý chí chung giữa các nhóm bảo vệ môi trường - những người phản đối khai thác tài nguyên thiên nhiên, và ngành công nghiệp gỗ nội địa - nhóm hưởng lợi từ việc tạo ra sự nghi ngờ trong cộng đồng người tiêu dùng về tính hợp pháp về nguồn gốc của các sản phẩm nhập khẩu.

Điều thú vị là trong khi chính quyền Obama ca ngợi các điều khoản trong chương Môi trường mang tính đột phá nhằm quảng bá TPP phiên bản cũ như môt thỏa thuận “tiến bộ” thì chỉ có những quy định trong Đạo luật Lacey là đủ sức nặng để tạo áp lực và có ý nghĩa thực thi lên các quốc gia thành viên còn lại. Trong nội dung của CPTPP tại chương Môi trường, 11 quốc gia còn lại đã loại bỏ cụm từ “hoặc các luật áp dụng khác”; thay đổi nhỏ này đã vô hiệu hóa sự tác động của Hoa Kỳ lên các thỏa thuận về môi trường trong Hiệp định, đồng thời khiến chủ đề môi trường trong CPTPP giảm đi tính bao trùm so với nội dung Thỏa thuận cũ khi còn có sự tham gia của Mỹ.

Dựa trên những phân tính như đã nêu, có thể nói rằng CPTPP thực chất đã trở nên tốt hơn so với nội Hiệp định cũ khi đề cập đến tự do thương mại. Tuy nhiên, đây chỉ là một nửa của một bức tranh tổng thể.

Những bước lùi của CPTPP trong vấn đề tự do hóa

Một vài điều khoản nhằm chống các hành vi phản cạnh tranh và phi thị trường cũng bị tạm dừng thực thi; những điều khoản này bao gồm nâng cao tính minh bạch và tạo cơ chế giám sát các doanh nghiệp độc quyền nhà nước trong hoạt động mua dược phẩm (Chương 26, Phụ lục A, Điều 3), Giải quyết tranh chấp Viễn thông (Điều 13.21.1 (d)) và hạn chế các hoạt động thương mại, phi bưu chính của doanh nghiệp độc quyền bưu chính do nhà nước tài trợ (Chương 10, Phụ lục B, Đoạn 5-6).

Nhiều điều khoản bị treo đã cho thấy cách thức 11 thành viên còn lại trong TPP nêu trở lại các quan ngại, cũng như lợi ích của riêng mình về nội dung của Hiệp định khi vắng bóng sự tham gia của Hoa Kỳ. Điều này trở nên đặc biệt cấp thiết đối với Canada và New Zealand, hai nước này đã có chính phủ mới kể từ khi các điều khoản của Hiệp định TPP đã được định hình xong.

Quan ngại chính của New Zealand là các quy định trong chương Đầu tư của TPP, và họ đã thành công khi khiến một số nội dung của chương này bị tạm dừng thực thi. Các nhóm xã hội dân sự cũng như nhiều chính phủ trên khắp thế giới đang thúc đẩy đổi mới hoặc loại bỏ hệ thống trọng tài quốc tế-được biết đến nhiều hơn với tên gọi cơ chế giải quyết tranh chấp tranh chấp đầu tư giữa chính phủ một quốc gia và nhà đầu tư nước ngoài. Dấu ấn tác động của New Zealand lên các quy định tại chương Đầu tư thể hiện qua việc họ đã giới hạn được các loại hình đầu tư có thể bị khiếu nại lên hội đồng trọng tài.

Canada dường như muốn tận dụng triệt để sự từ bỏ của Hoa Kỳ đối với TPP. Các báo cáo trước đây ám chỉ rất có thể Canada sẽ yêu cầu thay đổi quy định về quy tắc xuất xứ liên quan đến mặt hàng xe ô tô trong điều kiện ngành công nghiệp ô tô của đất nước lá phong phụ thuộc nhiều vào phụ tùng ô tô nhập khẩu từ các nước thành viên khác của NAFTA. May mắn là vấn đề này không được đề cập trong danh sách những chủ đề cần tiếp tục đàm phán giữa các thành viên còn lại trong TPP. Tuy vậy, không có gì đảm bảo Canada sẽ không đề cập lại chủ đề này trên bàn đàm phán trong tương lai.

Một điều khoản khác mà Canada đã thành công khi thuyết phục các nước khác ngừng thực thi chính là quy định về đánh thuế nhập khẩu đối với những lô hàng có giá trị thấp. Chính quy định này đã gây nên tranh cãi không dứt giũa Mỹ và Canada liên quan đến hoạt động mua sắm qua mạng. Thông thường, những lô hàng nhập khẩu có giá trị thấp sẽ được miễn thuế. Tại Mỹ, nếu một lô hàng nhập khẩu có trị giá dưới 800 USD, lô hàng này sẽ được miễn thuế; con số này ở Canada lại thấp đáng kinh ngạc - dưới 20 USD. Quy định trên của Canada khiến người dân quốc gia này gặp khó khăn hơn khi mua hàng hóa từ các nhà bán lẻ và các trang đấu giá trên mạng của Mỹ.

Điều khoản bị treo vừa được đề cập tại phần trên sẽ không làm thay đổi chính sách miễn thuế thắt chặt mà Canada đang áp dụng nhưng nó tạo ra cơ chế buộc các bên tham gia Hiệp định phải thường xuyên rà soát tính phù hợp của việc đặt ra ngưỡng giá trị rất thấp để được miễn thuế đối với các lô hàng hàng nhập khẩu trên cơ sở xem xét các yếu tố về bảo hộ khi áp dụng chính sách; đây là dường như là nỗ lực của Hoa Kỳ nhằm tạo ra sức ép buộc Canada phải thay đổi quy định này trong tương lai.

Canada cũng đã nêu lên mối quan ngại lớn nhất mà nước này cần phải thảo luận thêm trong các cuộc đàm phán sắp tới về CPTPP chính là điều khoản “miễn trừ về văn hóa”. Từ lâu, Canada áp dụng các chính sách trợ cấp và hạn ngạch nhập khẩu để bảo vệ ngành công nghiệp truyền thông của nước ngày trước các đối thủ đến từ Mỹ. Chính sách bảo vệ “văn hóa” mà Canada đang áp dụng sẽ vi phạm các cam kết về đối xử quốc gia và tiếp cận thị trường của một Hiệp định thương mại tự do; do vậy, với sự rút lui của Hoa Kỳ trên bàn đàm phán, việc Canada thuyết phục các quốc gia khác trong CPTPP - vốn không quan tâm nhiều đến thị trường truyền thông của Canada - sẽ trở nên dễ dàng hơn. Canada đang áp dụng lại cách thức mà họ đã dùng trước đây trong các cuộc thảo luận hiệp định thương mại tự do với châu Âu: tranh thủ sự ác cảm của Pháp đối với các phim nước ngoài để bảo vệ cho các đòi hỏi từ phía Canada.

Từ phương diện thúc đẩy tự do thương mại, việc chuyển đổi từ TPP thành CPTPP là một quá trình đầy mâu thuẫn-những yêu cầu về tự do hóa thương mại và bảo hộ mà Hoa Kỳ nêu ra trước đây trong các cuộc đàm phán đang dần được thay thế bằng yêu cầu tương tự của các quốc gia thành viên khác. Nhìn từ góc độ của Hoa Kỳ, việc chuyển đổi này thực sự là một cái gai rất lớn trong mắt chính quyền Tổng thống Obama, khi mà CPTPP đã trì hoãn các ưu tiên của Mỹ mà chính quyền Obama vốn đã đầu tư rất nhiều công sức để thuyết phục các nước khác trong TPP đồng ý. Dù sao thì, thật may mắn khi phần còn lại của thế giới vẫn tích cực ủng hộ thương mại tự do mặc dù làn sóng chủ nghĩa dân túy tại Hoa Kỳ đang ngăn cản nước này đóng góp cho tiến bộ toàn cầu.

Nguồn: R Street - LA

Từ khóa: TPP, CPTPP, điều khoản treo, Canada, trì hoãn thực thi, New Zealand