Cơ hội cho WTO

wto gate

Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) thường hay làm ngơ với những vấn đề mà họ gặp phải – từ những lỗ hỏng trong các quy tắc “đối xử đặc biệt và khác biệt” (S&D) dành cho từng thành viên, đến những quy tắc đồng thuận thiếu hiệu quả. Nếu không sớm đề ra những biện pháp khắc phục và cải tiến cơ cấu hoạt động, tổ chức WTO có nguy cơ sẽ đi vào dĩ vãng.

Tháng 12 năm nay, các Bộ trưởng Thương mại trên thế giới sẽ hội tụ tại Buenos Aires (Argentina), để tham gia vào Hội nghị Bộ trưởng WTO lần thứ 11. Nước Mỹ cũng sẽ tham gia vào hội nghị lần này. Mỹ từng là nước đi đầu trong phong trào tự do hóa thương mại. Nhưng hiện tại, họ lại là nguồn gốc của những căng thẳng về thương mại trên thế giới. Vì vậy, Hội nghị Bộ trưởng WTO lần này sẽ có ý nghĩa đặc biệt hơn những lần trước.

Các Hội nghị Bộ trưởng WTO chưa bao giờ diễn ra một cách êm đềm. Một vài thỏa thuận sẽ được đề ra, thường là vào giai đoạn cuối của hội nghị, và nội dung của nó thường khá mơ hồ. Tuy nhiên, kết quả của hội nghị lần này có lẽ sẽ còn gây thất vọng nhiều hơn. Các đoàn đại biểu thậm chí sẽ không thể đạt được một thỏa thuận mang tính tượng trưng, để làm nền cho các chiến dịch quảng bá tích cực.

Những bất đồng hiện tại về vấn đề tự do thương mại bắt nguồn từ sự phân bổ không cân bằng các giá trị lợi ích. Bất đồng này không thể nào được giải quyết thông qua WTO, hay chỉ thông qua một cuộc họp mặt của các Bộ trưởng. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa hội nghị sắp tới là vô ích. Ngược lại, đây có thể sẽ là cơ hội quan trọng để WTO bắt đầu chương trình cải tiến và hiệu chỉnh các quy tắc của mình, để tiếp tục giữ vai trò như một nền tảng hiệu quả cho hợp tác thương mại quốc tế và xây dựng sự đồng thuận.

Một bất cập then chốt cần được khắc phục chính là quy tắc “đối xử đặc biệt và khác biệt” (S&D). Khoảng hai phần ba trong tổng số 164 thành viên WTO đã tự tuyên bố rằng họ là một quốc gia đang phát triển – một “danh hiệu” cho phép họ sử dụng các điều khoản S&D, bao gồm quyền được duy trì các rào cản thuế quan trọng một khoảng thời gian dài hơn.

Bởi vì WTO thiếu đi các tiêu chuẩn và chỉ số đánh giá để xác định khi nào một quốc gia không còn thuộc diện S&D, nên cũng không có gì bất ngờ khi không có quốc gia đang phát triển nào chịu “phát triển”. Từ lúc S&D ra đời vào năm 1979, rất nhiều quốc gia đang phát triển đã trở nên giàu có. Nhưng họ vẫn không bộc lộ ý định từ bỏ những lợi ích được hưởng từ các quy tắc S&D, thậm chí cả khi các ngành công nghiệp của họ đã đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Thật vô lý nếu nói rằng, tất cả các nước đang phát triển đều xứng đáng được hưởng đặc quyền này vô thời hạn, cho phép họ được đứng ngoài những nghĩa vụ chung của WTO đối với tất cả các lĩnh vực trong nền kinh tế. Hơn nữa, bởi vì rất nhiều đối tác của họ trong WTO cũng được hưởng đặt quyền ưu đãi, nên các quốc gia đang phát triển thường từ chối chấp nhận nhượng bộ về thương mại với các thành viên khác trong tổ chức, và ưu tiên thực hiện đàm phán tại những diễn đàn khác.

Điểm tích cực của WTO nằm ở sự đối lập hoàn toàn với đặc trưng của các tổ chức như Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (WB). Tại WTO, các quốc gia đã phát triển mong muốn được nhìn thấy các nền kinh tế lớn mới nổi phải nhận nhiều nghĩa vụ hơn, và các nước đang phát triển thường phản kháng yêu cầu này. Còn trong hệ thống Bretton Woods (hệ thống của IMF và WB) các nước đã phát triển sẽ có quyền ngăn chặn không cho các nền kinh tế mới nổi gây ảnh hưởng nhiều hơn.

Tuy nhiên, hai hệ thống WTO và Bretton Woods cũng có một điểm chung: tính không nhượng bộ - dù là hai hệ thống có chức năng khác nhau, những chúng đều giải quyết các vấn đề dựa trên tình hình thực tế. Trong hệ thống Bretton Woods, các nền kinh tế mới nổi bị yêu cầu phải đóng góp nhiều hơn vào dòng chảy vốn, và các quyết định họ đưa ra sẽ bị chi phối bởi nhiều nghĩa vụ hơn, tương xứng với tầm ảnh hưởng kinh tế đang gia tăng của họ. Trong tổ chức WTO, ưu đãi S&D rõ ràng cần được cập nhật để đảm bảo rằng những lợi ích ưu đãi chỉ được trao cho các quốc gia thực sự cần chúng. Vì thế, các bộ trưởng tham gia vào hội nghị WTO ở Buenos Aires tới đây cần chuẩn bị cho một cuộc thảo luận thẳng thắng về ưu đãi S&D.

Nguyên tắc xây dựng sự đồng thuận

Chủ đề thứ hai mà WTO cần cân nhắc chính là nguyên tắc xây dựng sự đồng thuận. Theo các nguyên tắc hiện tại của WTO, phần lớn các quyết định có thể được thông qua bằng đại đa số phiếu bầu. Tuy nhiên, cách thức hoạt động lâu đời của tổ chức cho đến nay vẫn là thông qua mọi quyết định dựa trên sự đồng thuận.

Đây là một nguyên tắc khôn ngoan và không nên bị thay đổi. Tuy quá trình xây dựng sự đồng thuận có thể chậm và gặp nhiều trở ngại, nó là các duy nhất để WTO có thể đưa ra những quyết định hợp lệ. Suy cho cùng, những quyết định mà chỉ dựa trên đại đa số phiếu bầu sẽ không phải ánh chính xác sự khác biệt trong từng thị trường. Và việc phụ thuộc quá nhiều vào hoạt động biểu quyết sẽ làm suy yếu khả năng giải quyết tranh chấp của WTO, khi mà công việc này đòi hỏi tổ chức phải phân định quyền lợi và nghĩa vụ của các thành viên dựa trên kích thước nền kinh tế và những ảnh hưởng từ chính sách nhà nước.

Vấn đề nằm ở chỗ nguyên tắc đồng thuận được hiểu như một quyền phủ quyết không bị giới hạn – một thành viên có quyền từ chối không thảo luận bất kỳ vấn đề nào, dù những thành viên khác đang quan tâm. Cách tiếp cận dựa trên nguyên tắc đồng thuận chỉ thực sự hiệu quả nếu nó có thể lôi kéo tất cả các thành viên chấp nhận thực hiện nghĩa vụ của mình để cùng hướng đến những lợi ich chung, và các thành viên chỉ phản đối những quyết định nếu chúng đi ngược lại các lợi ích cơ bản.

Hiệp định biến đổi khí hậu Paris từng nhận được sự đồng thuận nhờ áp dụng một phương pháp đơn giản, có tên là “Indaba”, sáng tạo bởi tộc người Zulu và Xhosa ở Nam Phi. Các nhà đàm phán có quyền phủ quyết một yêu cầu, nhưng chỉ khi họ có thể đưa ra được một giải pháp thay thế, nhằm tìm ra tiếng nói chung. Nếu phương pháp Indaba đã phát huy tác dụng tại Paris, nó cũng có thể sẽ hữu dụng trong WTO. Tại Buenos Aires, các bộ trưởng cần thảo luận cách để đảm bảo những thành viên WTO sử dụng quyền lợi của họ một cách có trách nhiệm, khi biểu quyết các vấn đề chung cho cả khối.

Vấn đề cuối cùng mà các bộ trưởng cần chuẩn bị cho cuộc thảo luận tại Buenos Aires là cách để đảm bảo rằng WTO sẽ thích ứng một cách hiệu quả đối với sự thay đổi của môi trường quốc tế. Những bất cập trong ưu đãi S&D và nguyên tắc xây dựng đồng thuận của WTO không phải là chuyện mới, tuy nhiên, chúng lại bị lãng quên từ lâu, khiến cho vấn đề ngày càng trầm trọng. Điều này đáng lẽ đã không xảy ra nếu chủ trương tăng cường cải cách được khắc ghi vào những công tác thường xuyên trong tổ chức WTO.

Cả IMF và Ngân hàng Thế giới đều có những chính sách giám sát, cho phép thường xuyên rà soát và đánh giá cơ cấu hoạt động của tổ chức. Tuy chỉ sử dụng một lượng ngân sách rất nhỏ, những các công cụ này giúp phản ánh những sự thật trần trụi, buộc các lãnh đạo trong hệ thống phải thẳng thắng bàn bạc về hiệu quả tổ chức và những giải pháp cải cách khả thi. Một cơ quan hoạt động đôc lập, phục vụ cho việc đánh giá tổ chức, mới chính xác là những gì mà WTO cần ngay bây giờ.

WTO không thể cứ mãi mãi làm ngơ với những bất cập trong tổ chức. Câu hỏi đặt ra là, liệu họ sẽ thực hiện những cải cách cần thiết ngay bây giờ, hay chờ đến khi vấp phải một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng thì mới bắt đầu thực hiện.

Nguồn: Project Syndicate - HN

Từ khóa: tự do, thương mại, hiệp định, WTO, nguyên tắc, toàn cầu hóa, cải cách