Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tương lai của Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) tiếp tục gặp khó khăn khi mới đây, chính phủ mới của New Zealand đã tiến hành vận động hành lang để loại cơ chế bảo vệ nhà đầu tư ra khỏi TPP

11 thành viên khác của TPP đã gặp nhau tại Nhật trong tuần này, Thủ tướng New Zealand Jacinda Ardern nói rằng chính phủ của bà sẽ “làm hết sức mình để sửa đổi các điều khoản giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS) trong TPP”.

Đảng Lao động của bà Ardern đã thành lập liên minh cùng với Đảng First và Đảng Xanh, hai đảng này đều phản đối TPP, đặc biệt là nội dung về ISDS, điều khoản này cho phép các nhà đầu tư nước ngoài có thể kiện các chính quyền nước sở tại nếu những thay đổi về chính sách ảnh hưởng đến việc đầu tư, kinh doanh của họ.

Gần đây, hãng thuốc lá lớn Philip Morris International (PMI) đã tiến hành khởi kiện chính phủ Úc vì nước này ban hành quy định mới yêu cầu các sản phẩm thuốc lá phải đóng gói trong các bao bì trơn. Sở dĩ PMI có thể khởi kiện chính phủ Úc là do Thỏa thuận thương mại giữa Úc và Hồng Kông có quy định về ISDS, và PMI có trụ sở khu vực châu Á tại Hong Kong. Chính phủ Úc là người thắng kiện trong vụ việc này.

Các nhà đàm phán TPP sẽ gặp lại nhau tại các Hội nghị Thượng định ở Philippines và Việt Nam để đệ trình bản đề xuất lên các nhà lãnh đạo, hi vọng nhanh chóng đi đến kết luận về TPP.

Ông Deborah Elms, Tổng giám đốc tổ chức vận động hành lang của Trung tâm Thương mại Châu Á nói rằng “Tôi cho rằng việc làm đó rất thực tế. Bởi vì nếu các không làm điều đó ngay bây giờ thì sẽ chẳng bao giờ còn cơ hội nào khác. Thời gian không ủng hộ TPP. Nếu các nước thông qua TPP tại Đà Nẵng thì sẽ không có sự kiện nào khác thích hợp hơn, trong khi TPP đang đối mặt với nhiều thách thứccó thể phá hủy nó, ví dụ rõ ràng là cuộc bầu cử ở New Zealand vừa rồi”.

New Zealand, cùng với Úc và Nhật Bản, là một trong số các quốc gia ủng hộ TPP cũng như là thương mại tự do mạnh mẽ nhất dưới thời Thủ tướng Bill English. Sau khi Hoa Kỳ rút khỏi TPP dưới thời Donald Trump, hành động của New Zealand thực sự khiến TPP-11 thất vọng.

Ngoài ra, New Zealand cũng đưa ra lệnh cấm người nước ngoài mua bất động sản ở trong nước để hạ nhiệt thị trường nhà ở. Nếu Nếu New Zealand thông qua luật mới trước khi TPP kết thúc, quy định này có thể được đưa vào Hiệp định trong chương đầu tư.

Loại bỏ ISDS khỏi TPP khó khả thi

Mặt khác, việc loại bỏ ISDS sẽ gây ra nhiều vấn đề hơn. Stephen Jacobi, giám đốc điều hành Diễn đàn Doanh nghiệp Quốc tế New Zealand, cựu ủy viên thương mại nói: “Chính phủ đã xử lý vấn đề “cấm mua bất động sản” một cách tinh tế. Nhưng với ISDS, vấn đề này phức tạp hơn nhiều. Chính phủ nói rằng sẽ cố gắng thuyết phục các quốc gia khác không đưa ISDS vào TPP-11. Tôi không cho rằng điều đó khả thi”.

Ông Stephen Jacobi nói rằng, mặc dù ông ủng hộ việc đưa ISDS vào nội dung hiệp định, nhưng cộng đồng doanh nghiệp sẵn sàng hy sinh ISDS để có thể tiếp cận thị trường nhiều hơn. “Rõ ràng là ISDS sẽ có lợi cho các công ty của chúng tôi, nhưng một lợi ích to lớn hơn nhiều đối với các doanh nghiệp chính là khía cạnh thương mại của Hiệp định. Vì vậy, mặc dù chúng tôi ủng hộ các FTA nên bao gồm quy định ISDS, nhưng đây không phải là ưu tiên số một trong một thỏa thuận thương mại, quan trọng nhất với doanh nghiệp vẫn là khả năng để tiếp cận thị trường.”

Đảng Lao động thường được nhìn nhận là người ủng hộ thương mại tự do vì họ đã đàm phán rất nhiều FTA. Lập trường chung của New Zealand về ISDS xuất phát từ việc tổng hòa giữa quan điểm ủng hộ từ Đảng Lao Động và quan điểm phản đối từ hai Đảng liên minh. Đảng Lao động đã tuyên bố sẽ bỏ ISDS ra khỏi tất cả các hiệp định thương mại trong tương lai mà họ đàm phán, đồng thời cũng thúc đẩy Hiệp định hợp tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP).

Jane Kelsey, giáo sư luật tại Đại học Auckland tuyên bố rằng New Zealand vẫn có thể thay đổi các điều khoản về ISDS nếu đảm bảo được sự ủng hộ của một hoặc hai thành viên TPP-11. “Nếu New Zealand tự hành động thì không chắc sẽ thành công. Tuy nhiên, nếu có nhiều nước khác trong TPP-11 ví dụ như Việt Nam, Canada hay Malaysia có cùng suy nghĩ thì sẽ có nhiều khả năng thay đổi ISDS hơn.”

Nếu New Zealand phải đàm phán để khắc phục vấn đề này thì cũng không phải là chưa từng có tiền lệ. Hiệp định đầu tư Úc - New Zealand năm 2011 không có điều khoản quy định về cơ chế cho phép nhà đầu tư kiện chính phủ hoặc cho phép chính phủ kiện chính phủ. Trong khi đó, Hiệp định Thương mại tự do Singapore-New Zealand có quy định, tranh chấp đầu tư có thể được đưa ra tổ chức trọng tài, nhưng nước bị kiện có thể không chấp nhận quyết định trọng tài trong từng trường hợp cụ thể.

Tuy nhiên, theo bà Elms tại Trung tâm Thương mại Châu Á, đề xuất loại bỏ ISDS là không khả thi chút nào. “Vào thời điểm này, không còn cách nào loại bỏ ISDS ra khỏi TPP, đặc biệt khi chỉ còn 2 tuần là TPP được ký kết. Nếu New Zealand làm nghiêm trọng hóa vấn đề, tôi nghi ngờ phản ứng của các quốc gia còn lại sẽ là: Được thôi, anh có thể quay trở lại sau.”

Nguồn: Global Trade Review - TN

Từ khóa: ISDS, TPP, TPP-11, New Zealand, nhà đầu tư, khởi kiện chính phủ, người nước ngoài mua nhà