Trung Quốc không phải là lý do duy nhất để suy nghĩ lại về thương mại tự do

FTA 1

Gần đây, các nhà kinh tế học đã bắt đầu suy nghĩ lại về thương mại tự do. Họ đã đúng khi làm vậy. Và lí do thì không chỉ có một (không chỉ bởi vì hiện tượng sự trổi dậy của Trung Quốc trở thành một cú sốc lớn đối với lực lượng lao động ở Mỹ).

Phần lớn các nhà kinh tế học đều đồng quan điểm rằng, cho dù là quốc gia nào, chính sách thương mại tốt nhất vẫn là đơn phương tự gỡ bỏ tất cả các rào cản và sự bóp méo thị trường, thậm chí khi các nước đối tác thương mại của mình không làm điều tương tự. Miễn là giải quyết được vấn đề phân phối – bằng cách giúp đỡ những người mất việc có thể cạnh tranh – thì thương mại tự do được nhìn nhận như một điều hiển nhiên.

Quan điểm cổ điển trên có vẻ không còn đúng khi phân tích trường hợp Trung Quốc trong những năm đầu thế kỷ 21. Khi xu hướng toàn cầu hóa mới bắt đầu, việc mở cửa thị trường đã làm cho lao động trong nước bị mất việc do sự cạnh tranh của lao động nước ngoài, tuy nhiên, lao động thất nghiệp sau đó vẫn có thể tìm được việc làm mới với mức lương tương tự. Nhưng khi đến lượt Trung Quốc mở cửa thị trường, người dân nước này (chiếm đến 1/5 dân số thế giới) – lực lượng có năng suất cao và mức lương thấp – thình lình gia nhập thị trường lao động. Lực lượng đó đã tấn công nhanh chóng và tràn lan vào nền công nghiệp sản xuất tại Mỹ, đến mức người lao động Mỹ phải chuyển sang các công việc khác với mức lương thấp hơn, hoặc thậm chí nghỉ việc và hưởng trợ cấp.

Vì vậy, các nhà kinh tế học đã nhận ra một vấn đề lớn với thương mại tự do mà lý thuyết cổ điển vẫn chưa lường tới được: đó là sự khó khăn trong điều chỉnh trước sự thay đổi lớn và bất ngờ trong hệ thống thương mại. Hiện tượng đó đã làm cho họ phải nghĩ về những điểm yếu khác của thương mại tự do mà lý thuyết đơn giản Econ 101 vẫn chưa thể bao quát hết được. Trong buổi thảo luận gần đây trên đài Andreessen Horowitz, tôi có đưa thêm một lý do có thể làm cho lý thuyết thương mại tự do thất bại.

Lý thuyết đó là: lao động rẻ sẽ khiến cho doanh nghiệp tiết kiệm tiền đầu tư vào công nghệ. Khi lúc nào cũng có nhiều lao động giá rẻ xung quanh, thì tại sao các công ty phải đầu tư vào phát triển các hệ thống tự động hóa mắc tiền hay những con robot công nghiệp, đặc biệt là nếu như đối thủ cạnh tranh sẽ đi sao chép sự sáng tạo của mình? Thế nhưng, dùng lao động chân tay giá rẻ để thay thế cho công đoạn nghiên cứu và phát triển đắt tiền, có thể đem lại nhiều lợi nhuận trong ngắn hạn, nhưng về lâu về dài, việc này sẽ làm doanh nghiệp phát triển chậm lại.

Nếu lý thuyết trên là đúng, vậy thì đợt bùng nổ thương mại những năm 2000 của Trung Quốc chính là nguyên nhân trì hoãn việc xúc tiến tự động hóa, và vì vậy đã làm chậm lại quá trình tăng trưởng về năng suất. Trong ngắn hạn, làn sóng lao động giá rẻ trông giống như làn sóng người máy giá rẻ, khiến doanh nghiệp không đoái hoài đến việc nghiên cứu phát triển, nhưng về lâu dài, tiền lương tất yếu phải tăng. Khi đó, việc thiếu cải tiến sẽ còn làm suy yếu quá trình đổi mới mạnh hơn nữa. Vì vậy, hình ảnh năng suất tăng trưởng chậm mà các nước phát triển đang chứng kiến hiện nay, có thể chính là hệ quả của hiện tượng thương mại tự do trong thập kỷ đầu của thế kỷ 21.

Nhưng những bằng chứng chống lại thương mại tự do như trên vẫn còn 2 điểm hạn chế quan trọng. Thứ nhất, lý thuyết trên bỏ qua việc thương mại tự do đã đem lại lượng hàng hóa khổng lồ cho người dân Trung Quốc nghèo khổ trước đây. Thứ 2, cả hai trường hợp trên về cơ bản đều là quá khứ. Cú sốc mang tên Trung Quốc giờ đây là qua đi, hiện nay, mức lương của lao động Trung Quốc đã tăng lên nhiều.

Lợi thế chi phí đang biến mất

bloomberg 1

Mức lương trung bình một năm của người Trung Quốc (tính bằng USD)

Nguồn: Trading Economics

Có rất ít cơ hội để Ấn Độ hay châu Phi có thể tiếp bước con đường của Trung Quốc, mặc dù đây là các khu vực duy nhất có dân số tương đương với Trung Quốc và hiện vẫn còn mức lương cực thấp.

Vậy thì, liệu có còn trường hợp thực tế nào chống lại lý thuyết thương mại tự do đơn phương thuần túy hay không? Có lẽ là có. Nếu như lý thuyết thương mại tự do đơn phương thuần túy cho rằng, các nước chỉ cần gỡ bỏ rào cản, thì lao động trong nước có thể nâng cao năng suất do phải cạnh tranh với lực lượng lao động trên toàn cầu. Tuy nhiên, có lý thuyết cho rằng chính sách xuất khẩu sẽ nâng cao năng suất, và nên khuyến khích xuất khẩu.

Từ lâu, các nhà kinh tế học đã biết rằng, các công ty xuất khẩu thường sẽ có năng suất cao hơn các công ty đơn thuần tập trung vào thị trường nội địa. Đó có thể hoàn toàn bởi vì các công ty năng suất cao thì mới có thể cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Nhưng cũng có vài bằng chứng chứng ủng hộ chiều ngược lại, tức là một khi công ty gia nhập thị trường thế giới, năng suất của công ty sẽ tăng lên theo. Nhà kinh tế học Sourafel Girma, David Greenaway và Richard Kneller đã tìm thấy kết quả thực tế ở các công ty sản xuất của Anh. Slovenia và một vài quốc gia đang phát triển cũng cho ra kết quả tương tự. Nhà kinh tế học của Harvard, Dani Rodrik, cũng lập luận rằng xuất khẩu giúp các doanh nghiệp phát hiện ra họ mạnh ở điểm nào.

Nếu chính sách hướng về xuất khẩu có thể giúp tăng năng suất, thì nước đầu tiên nên áp dụng chính là Mỹ. Vì thị trường nội địa của Mỹ đã quá rộng lớn đến mức các công ty trong nước không buồn quan tâm đến xuất khẩu, đến cạnh tranh toàn cầu.

bloomberg 2

Tỷ trọng Xuất khẩu/GDP trong năm 2015

Nguồn: World Bank

Đẩy mạnh xuất khẩu có thể giúp ích cho những nước đã có sẵn năng suất cao, chẳng hạn như Mỹ. Trường hợp của Nhật cũng tương tự, mặc dù Nhật Bản được cho là có năng lực xuất khẩu lớn, nhưng thật ra, nếu nhìn vào số liệu trên, Nhật Bản cũng chỉ là một nền kinh tế tương đối đóng, với tỷ trọng xuất khẩu trên GDP còn khá thấp (~18%).

Gần đây, Hoa Kỳ cũng đã xúc tiến xuất khẩu, thông qua Ngân hàng Xuất Nhập Khẩu. Nhưng việc xúc tiến này có xu hướng tập trung vào những công ty lớn, đã và đang cạnh tranh trên thị trường thế giới rồi. Tốt hơn hết, Mỹ nên hỗ trợ cho các doanh nghiệp mới bắt đầu xuất khẩu, bằng cách cung cấp các khoản vay có mục đích, cung cấp thông tin về thị trường nước ngoài và hỗ trợ xúc tiến bán hàng ra nước ngoài cho các doanh nghiệp này.

Đồng thời, Mỹ nên bớt nhân nhượng với các nước đang phá giá tiền tệ, để hạ thấp đồng tiền của nước họ so với đồng đô la Mỹ, như Trung Quốc đã làm vào những năm 2000. Phá giá tiền tệ vừa là hình thức trợ giá cho nhà xuất khẩu của nước đó, nhưng đồng thời, cũng vừa giống như khoản thuế đánh trên hàng nhập khẩu từ Mỹ.

Vì vậy, mặc dù cú sốc mang tên Trung Quốc đã qua đi, thì vẫn còn vài lí do để thương mại tự do đơn phương thuần túy không thể là một chính sách tốt nhất. Đã đến lúc, các nhà kinh tế học cũng như những nhà làm chính sách của Mỹ nên suy nghĩ nhiều hơn về một chính sách khác, thay thế chính sách thương mại tự do đơn phương thuần túy, đó chính là chính sách đẩy mạnh xuất khẩu.

Nguồn: Bloomberg L.P

Từ khóa: Trung Quốc, lý do duy nhất, suy nghĩ, thương mại tự do