ASEAN cần phải thay đổi cách tư duy

14.09.03

Mặc dù ASEAN xứng đáng được ăn mừng kỷ niệm 50 năm thành lập, tổ chức này cũng cần phải có một cái nhìn thấu đáo về tương lai và sẵn sàng đối mặt với những gì sắp đến.

Điều rắc rối là tương lai đã hiện ra trước mắt. Và khối ASEAN có thể sẽ không bắt kịp.

Trong quyển sách “ASEAN tương lai phía trước: những dự tính cho 50 năm tiếp theo”, xuất bản bởi Viện Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Malaysia mà tôi có tham gia viết, tôi đã nhấn mạnh đến hai tiến trình có thể đe dọa xé toạc kịch bản về hình mẫu tương lai của ASEAN.

Không xét đến yếu tố sự trỗi dậy của Trung Quốc (một nhân tố có khả năng làm gián đoạn quan hệ nội bộ giữa các nước thành viên trong khối ASEAN),bài bình luận này của tôi sẽ hướng sự chú ý vào một tiến trình phát triển mang tính quyết định khác: Đó là tiến trình Số hóa (digitisation).

Như một điểm nhấn phổ biến của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, nền Kinh tế kỹ thuật số đã bắt đầu hiện diện xung quanh chúng ta. Trong khi ở các nước ASEAN như Myanmar, Indonesia và Việt nam, điều thu hút các khoản đầu tư nước ngoài vào khu vực sản xuất lại chính là chi phí nhân công thấp.

Chỉ mới vài tháng trước, nhiều bài nghiên cứu và khảo sát đã được tiến hành (bởi chính phủ lẫn tư nhân) về các dự án dự kiến đầu tư vào các quốc gia Đông Nam Á, với thị trường 630 triệu dân.

Ngay lúc này, Robot thông minh, đặc biệt là các loại robot trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, đã sẵn sàng có mặt và thay thế lao động con người. Vậy điều gì sẽ xảy ra cho hàng triệu con người đang chờ đợi tìm kiếm việc làm, tạo ra từ các nguồn đầu tư nước ngoài khổng lồ, nếu các nguồn đầu tư này cũng đang tìm kiếm những phương án sản xuất hiệu quả hơn, và thậm chí rẻ hơn từ robot và trí tuệ nhân tạo?

Điều gì sẽ xảy ra với những lao động sản xuất trong các doanh nghiệp thuộc phân khúc siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME – Micro, Small and Medium Enterprises)? Khi mà họ có thể bị thay thế bởi những phương tiện sản xuất kỹ thuật số? Và thậm chí cả những doanh nghiệp MSME, liệu họ có đủ khả năng cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn? Các doanh nghiệp MSME vừa phải chật vật tìm kiếm nguồn tài trợ, còn vừa phải cạnh tranh với những sản phẩm chất lượng, chi phí thấp của các doanh nghiệp lớn khác? Lúc đó, liệu họ có trụ vững trong nền kinh tế?

Tỷ lệ thất nghiệp ở Indonesia vốn dĩ đã cao. Nếu không có việc làm mới đi kèm với các dự án đầu tư mới, thì nước này phải giải quyết bài toán về tốc độ tăng dân số. Số lượng việc làm trong phân khúc MSME ở khu vực ASEAN đang chiếm một tỷ lệ áp đảo. Ở một số nước thành viên, tỷ lệ này đạt đến hơn 90%.

Khối ASEAN đang ngồi trên một quả bom nộ chậm về kinh tế xã hội. Quả bom đó có thể thổi bay các giả định về hội nhập kinh tế, và hiển nhiên, làm lung lay sự ổn định chính trị vẫn được ca tụng bấy lâu nay. ASEAN nói chung, và các thành viên ASEAN nói riêng từ lâu đã bị đe dọa bởi các thế lực chính trị - xã hội khác. Nay, nếu không có việc làm và kinh tế thì túng quẫn, tình hình của ASEAN sẽ còn tồi tệ hơn.

Tất cả những vấn đề trên đều có sự liên quan đến thách thức của nền kinh tế kỹ thuật số đặt ra đối với lao động trong ngành sản xuất. Thực ra, thách thức này xuất hiện trong mọi phân khúc, bao gồm cả các ngành dịch vụ. Trong một nghiên cứu ở Malaysia tiến hành đối với tất cả các phân khúc việc làm, kết quả thu được cho thấy, hệ số xác xuất của yếu tố “những công việc có thể chuyển qua thực hiện bằng máy tính” là 0.8 đối với các phân khúc việc làm không yêu cầu kỹ năng và yêu cầu kỹ năng tương đối. Ở những nền kinh tế kém phát triển hơn trong khu vực Đông Nam Á, tỷ lệ này còn cao hơn, và dĩ nhiên, sự đe dọa của tình trạng thất nghiệp cũng nghiêm trọng hơn.

Dĩ nhiên, công nghệ mới cũng có thể là phương tiện thúc đẩy tăng trưởng bằng cách tạo ra năng suất và hiệu quả sản xuất cao hơn. Nhưng đe dọa chính mà tôi đang nhấn mạnh là vấn đề việc làm. Nhưng, kể cả khi các doanh nghiệp MSME bắt kịp với khuôn khổ của nền kinh tế kỹ thuật số hoặc có thể liên kết với các chuỗi cung ứng quy mô lớn của những công ty kết nối toàn cầu – những thách thức vẫn đang khiến các MSMEs trong khu vực phải khốn đốn – thì tính cạnh tranh giữa các doanh nghiệp này cũng yêu cầu họ phải tìm ra giải pháp nâng cao chất lượng và giảm thiểu chi phí sản xuất sản phẩm hay dịch vụ, điều này hiển nhiên đòi hỏi họ phải áp dụng nhiều hơn các quy trình chuyển đổi lao động.

Sự thật là nhiều việc làm mới cũng sẽ được tạo ra trong nền kinh tế kỹ thuật số. Ví dụ, vào những năm 1920, khi xe hơi lần đầu ra đời và thay thế xe ngựa, nhiều việc làm mới cũng đã được tạo ra trong lĩnh vực sản xuất ô tô, sữa chữa xe hơi, du lịch đại trà, xây dựng đường xá và kinh doanh xăng dầu. Điều tương tự cũng sẽ diễn ra khi các công nghệ mới được ra đời trong thời kỳ kinh tế kỹ thuật số.

Đầu tư vào hệ thống dữ liệu và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số cũng là nhân tố trọng yếu đầu tiên cần phải thực hiện, để hỗ trợ cho sự đổi mới, tăng trưởng và tạo việc làm trong nền kinh tế mới. Tuy nhiên, những loại đầu tư như vậy vẫn đang bị hạn chế ở khắp nơi trong khu vực, chỉ Singapore là một ngoại lệ nổi bật, và những nước kém phát triển hơn như Myanmar, Indonesia, Lào, Campuchia và Philipines thì đang tuột lại rất xa phía sau.

“Tinh thần khởi nghiệp” cũng là một phần quan trọng của nền kinh tế kỹ thuật số, nhưng những yếu tố trọng yếu để hổ trợ cho tinh thần đó thì lại không tồn tại – một môi trường pháp lý mà ở đó hoạt động kinh doanh có điều kiện để bùng nổ, với khả năng tiếp cận nguồn tài chính dễ dàng hơn cho các công ty sáng tạo và thủ tục thành lập đơn giản hơn cho các start-up cũng như giải pháp giảm thiểu hao tổn khi thất bại.

Những việc làm mới – dù không được thể hiện qua những con số đại diện cho các hoạt động cơ bản của nền kinh tế hiện nay – vẫn sẽ được tạo ra và cũng có các yêu cầu về kỹ năng mà nền giáo dục hiện tại của khu vực ASEAN chưa thể đáp ứng.

Việc trùng tu lại hệ thống giáo dục vẫn cần phải có thời gian. Những thay đổi có thể thực hiện trước tiên – diễn giải theo đúng thuật ngữ của nó – là sự chỉnh đốn trong chính sách của các hệ thống chính trị trên toàn khu vực ASEAN, dựa trên sự tranh luận và nghi vấn. Nhưng các kỹ năng nhận thức vẫn là thứ được yêu cầu nhiều nhất trong nền kinh tế kỹ thuật số.

Bên cạnh những vấn đề này, việc sở hữu các kỹ năng riêng biệt cũng rất cần thiết.

Ngành Phân tích Website yêu cầu ứng viên phải có kiến thức về kỹ thuật số và quảng cáo, cùng với những kỹ năng thông thường của một nhà phân tích. Ngành quản trị thông tin trong kinh doanh yêu cầu người ta phải có nền tảng về kỹ thuật máy tính, kinh tế học hoặc toán học. Các ngành như Phân tích kỹ thuật số, Kiến trúc thực tế ảo hay Phân tích dữ liệu ảo cũng đòi hỏi nhiều bộ kỹ năng khác nhau cho công việc.

Đó là chúng ta chỉ mới điểm qua những công việc trong danh mục cấp cao. Khi hạ thước đo xuống, lực lượng nhân công trong các lĩnh vực đòi hỏi kỹ năng thấp hơn cũng đang gặp khó khăn với những yêu cầu nâng cao tay nghề. Một chương trình đào tạo nghiêm túc cần phải được thiết kế. Ở ASEAN ngày nay, chỉ có Singapore là đang sở hữu một hệ thống tái đào tạo nâng cao tay nghề đáp ứng với nhu cầu của nền kinh tế kỹ thuật số.

Ở Mỹ, người ta phát hiện ra rằng, thực ra ba phần tư số người thất nghiệp ở tầng lớp trung lưu và tầng lớp lao động phổ thông là do họ không thể bắt kịp với những bật thang kỹ năng mới. (Một phần ba còn lại thất nghiệp là do tác động từ hoạt động nhập khẩu, như những gì mà Trump vẫn thường hay đổ lỗi).

Mức độ thách thức mà nền kinh tế kỹ thuật số đang đặt ra cho khối ASEAN là vô cùng to lớn. Đó là một yếu tố có thể làm thay đổi cục diện mà các kế hoạch hội nhập của ASEAN vẫn chưa tính tới.. Đây là một cuộc cách mạng trên mọi lĩnh vực,và cách làm yếu đuối của ASEAN không đủ sức đối mặt với cuộc cách mạng này.

Vấn đề này đòi hỏi tổ chức ASEAN phải tự thiết lập một hướng tư duy mới, nếu ASEAN muốn tiến xa hơn. Tổ chức cần phải có một định hướng chính sách giáo dục và xã hội cho khu vực cho phù hợp với xu hướng của thời đại. Nếu không, mỗi quốc gia trong khối ASEAN sẽ phải đối mặt với các thách thức này, trong trạng thái được hoặc không được chuẩn bị đầy đủ, ở những mức độ khác nhau.

Sự không cân xứng giữa các nước thành viên ASEAN cũng từ đó trở nên sâu sắc hơn. Và tính trọng tâm của khu vực sẽ bị suy giảm.

50 năm đã trôi qua, ASEAN không thể tiếp tục sống trong quá khứ khi mà tương lai đang gần kề. Những người theo chủ nghĩa hoài nghi thường cho rằng, các quốc gia ở khu vực Đông Nam Á chỉ lựa chọn tổ chức ASEAN khi họ không có lựa chọn nào khả quan hơn. Những người lạc quan hơn thì quả quyết rằng, ASEAN sẽ luôn xem các thành viên trong tổ chức mình là ưu tiên hàng đâu, nếu không phải là duy nhất.

Trong một tương lai gần kề, nếu các thành viên khối ASEAN không cùng nhau lập ra kế hoạch để đối mặt với những thách thức của nền kinh tế kỹ thuật số, thì tổ chức ASEAN cũng sẽ sớm trở thành phần phụ lục trong một quyển sách mới.

Tác giả: Ông Tan Sri Munir Majid, Chủ tịch Ngân hàng Muamalat Malaysia và là thành viên cấp cao của LSE Ideas (Trung tâm Quan hệ Quốc tế, Ngoại giao và Chiến lược), cũng là Chủ tịch Viện Nghiên cứu CIMB ASEAN.

Nguồn: The Star Online

Từ khóa: ASEAN, thay đổi, tư duy