Trung Quốc và Hoa Kỳ có thể hợp tác cùng nhau để định hình trật tự thế giới

My Trung 1907

Ông Sam Zhao là giáo sư của Trường Nghiên cứu quan hệ quốc tế Josef Korbel. Ông giảng dạy tại Đại học Denver từ năm 2001. Lĩnh vực nghiên cứu của ông bao gồm: Chính trị và chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc, Quan hệ quốc tế trong khu vực Đông Á, Chủ nghĩa khu vực châu Á. Giáo sư Zhao cũng là Giám đốc Trung tâm DU chuyên về nghiên cứu hợp tác giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ. Trung tâm này được thành lập nhằm thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau giữa người dân Trung Quốc và Hoa Kỳ thông qua tổ chức các diễn đàn, hội nghị và những chương trình khác.

Theo giáo sư Sam Zhao, Hoa Kỳ đóng vai trò chủ chốt trong việc thiết lập trật tự thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ II trên cơ sở sự kết hợp giữa các quy tắc tự do của toàn cầu hóa và những nguyên tắc Phương Tây cơ bản về chủ quyền quốc gia. Tuy vậy, việc Tổng thống Trump từ chối thừa nhận toàn cầu hóa và quan điểm “Nước Mỹ trước tiên” mang đậm tính cô lập của ông ta đã khiến nước Mỹ trở thành người thách thức chính đối với trật tự thế giới hiện tại do chính quốc gia này tạo ra. Việc Washington rút khỏi Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương và Thỏa thuận Paris về chống biến đổi khí hậu là một bước thụt lùi lớn, gửi đi một thông điệp nguy hiểm về sự tách biệt của Hoa Kỳ với châu Á và những khu vực khác trên thế giới. Một khảo sát của Pew được công bố vào ngày 26/6 năm nay đã chỉ ra rằng Tổng thống Trump và các chính sách của ông ta không được ủng trên toàn cầu. Chỉ khoảng 22% người được hỏi cho rằng tổng thống Trump đang làm những điều đúng đắn so với tỷ lệ 64% số người trong những năm cuối nhiệm kỳ của cựu Tổng thống Obama.

Tận dụng việc Tổng thống Trump chối bỏ toàn cầu hóa và vai trò lãnh đạo thế giới của Hoa Kỳ, Trung Quốc đang tăng cường vai trò của mình trong hệ thống quản trị thế gới. Sự thay đổi làm dấy lên câu hỏi: nếu Trung Quốc tiếp tục khẳng định vai trò của mình trong khu vực châu Á cũng như các châu lục khác, liệu họ có làm giảm hoặc thay thế vai trò dẫn dắt toàn cầu của Hoa Kỳ? Chủ nghĩa cô lập mà Tổng thống Trump đang theo đuổi đang tạo cơ hội cho Trung Quốc nhảy vào thế chân Mỹ để quản trị toàn cầu.. Tuy vậy, Trung Quốc vẫn chưa sẵn sàng để thay thế vai trò lãnh đạo của Mỹ, bởi vì Trung Quốc không chỉ thua xa Mỹ về “quyền lực cứng” –sức mạnh kinh tế và quân sự, mà trên hết, Trung Quốc vẫn chưa triển khai hiệu quả quyền lực mềm của mình – khả năng ảnh hưởng đến các quốc gia. Thay thế vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ mà chưa chuẩn bị đầy đủ thật sự rất rủi ro. Với việc ủng hộ những nguyên tắc của phương Tây về chủ quyền quốc gia – nguyên tắc nền tảng của trật tự thế giới sau Chiến tranh thế giới lần thứ II, trong khi phải đối mặt với những quy tắc mới có tính xuyên quốc gia, Trung Quốc không những không hài lòng với những tiêu chuẩn của trật tự hiện có mà nước này còn thấy khó chịu với vai trò mới của mình như là quốc gia thiết lập các luật lệ trên toàn thế giới. Hoa Kỳ và Trung Quốc có thể đàm phán để tăng cường vị thế của Trung Quốc trong khi vẫn duy trì các nguyên tắc của trật tự hiện tại.

Sự chỉ trích của Trung Quốc đối với sự thống trị của Hoa Kỳ

Trung Quốc thường chỉ trích vai trò lãnh đạo thế giới của Hoa Kỳ với những ngôn từ kiểu như sự thống trị của Hoa Kỳ mang đến sự không công bằng, không hợp lý, xâm phạm các yêu cầu và lợi ích của Trung Quốc. Lý giải cho thái độ này của Trung Quốc có những lý do sau: thứ nhất, nhiều luật lệ và quy tắc của thế giới hiện nay được tạo ra bởi Hoa Kỳ trên cơ sở các giá trị của nước này, vì thế, Trung Quốc được coi là quốc gia ngoại đạo đối với Phương Tây vì Trung Quốc không phải quốc gia theo chế độ dân chủ. Kết quả là, Trung Quốc chống lại các tiến bộ của một trật tự thế giới mà đang dùng lập luận “tự do chính trị” để can thiệp vào nội bộ của quốc gia này.

Hai là, Trung Quốc thể hiện sự bất mãn đối với việc họ bị lu mờ trong cấu trúc quản trị toàn cầu. Tỷ lệ đóng góp của Hoa Kỳ trong GDP toàn cầu đã giảm từ khoảng 50% tại thời điểm kết thúc Chiến tranh thế giới thứ II xuống còn 25% trong khi đóng góp của Trung Quốc lại tăng từ 2% lên khoảng 15%. Trung Quốc đề nghị sự thay đổi trong cấu trúc vừa nêu để đảm bảo tiếng nói của họ có trọng lượng hơn trên thế giới.

Ba là, Trung Quốc không hài lòng khi Hoa Kỳ áp dụng tiêu chuẩn kép mỗi khi nước này lên tiếng về việc tuân thủ luật pháp quốc tế. Từ sau Chiến tranh thế giới thứ II, Hoa Kỳ đã rất tích cực xây dựng các quy tắc quốc tế và ép buộc các quốc gia khác phải tuân thủ các quy định này. Washington đã đề nghị Trung Quốc tôn trọng phán quyết của Tòa Trọng tài quốc tế (được thành lập trên cơ sở UNCLOS) liên quan đến tranh chấp trên Biển Đông. Tuy nhiên, Quốc hội Hoa Kỳ chưa bao giờ phê chuẩn UNCLOS. Washington khăng khăng buộc Trung Quốc tuân thủ các quy định mà chính họ từ chối áp dụng nó.

Trung Quốc lãnh trách nhiệm trong quản trị toàn cầu

Nhằm thách thức sự thống trị của Hoa Kỳ, Chủ tịch Tập Cận Bình, thông qua việc đề xuất các ý tưởng mới như dự án Một Vành đai, Một Con đường và thành lập Ngân hàng đầu tư cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB), đang thiết lập vị thế lớn hơn của Trung Quốc trong cấu trúc quản trị toàn cầu. Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc đã dành hai phiên hội nghị toàn thể trong các năm 2015, 2016 để bàn về chủ đề này. Tại phiên họp đầu tiên, Chủ tịch Tập đã nhận định mục tiêu của nước này khi cải cách hệ thống quản trị toàn cầu chính là thiết lập vị trí lãnh đạo của Trung Quốc trong môi trường cạnh tranh quốc tế. Tại cuộc họp thứ hai, ông Tập đã đề xuất tăng cường vai trò của quốc gia hơn 1 tỷ dân tại các lĩnh vực: xây dựng luật lệ, thiết lập chương trình nghị sự, đề xuất các sáng kiến và tạo dựng cơ chế phối hợp.

Cùng thời điểm này, các nhà lãnh đạo của đất nước đông dân nhất thế giới đã nhấn mạnh đến vị thế quốc tế và lợi thế của Trung Quốc trong cấu trúc quản trị hiện tại của thế giới. Sau khi Tổng thống Donald Trump nhậm chức, Chủ tịch Tập đã có bài phát biểu tại Diễn đàn kinh tế thế giới tại Davos vào tháng 01/2017, trong đó, thay vì nhấn mạnh đến các vấn đề kinh tế nội tại-chủ đề thường được các nhà lãnh đạo Trung Quốc đề cập khi công du nước ngoài, ông đã thể hiện tham vọng của Trung Quốc trong việc dẫn dắt toàn cầu hóa.

Một tháng sau, Chủ tịch Tập đã không khai tuyên bố tại cuộc họp của Hội đồng an ninh quốc gia rằng Trung Quốc nên lãnh đạo cộng đồng quốc tế để xây dựng một trật tự thế giới mới nhằm đảm bảo an ninh quốc tế. Luận thuyết “hai định hướng” của ông Tập đã thể hiện sự thay đổi mạnh mẽ trong quan điểm “chỉ tham gia không lãnh đạo hệ thống quản trị toàn cầu” của nước này trước đây. Chủ tịch Tập sau đó đã tổ chức Diễn đàn Một Vành đai-Một Con đường-một sự kiện với sự tham gia của người đứng đầu 29 quốc gia và đoàn đại biểu quốc tế đông đảo vào tháng Năm năm nay nhằm thúc đẩy dự án tham vọng này. Trong những nhận định của mình, Chủ tịch Tập cho rằng thế giới nên chống lại chủ nghĩa bảo hộ, thúc đẩy toàn cầu hóa và nhìn về cùng một hướng trong chiến lược phát triển.

Trung Quốc chưa sẵn sàng để thay thế Hoa Kỳ

Đối với một số nhà quan sát, phát ngôn của Trung Quốc cho thấy quốc gia châu Á đang cố gắng thúc đẩy các lợi ích của mình và thay thế vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ. Tuy vậy, Trung Quốc chưa sẵn sàng để nhận lãnh trách nhiệm này. Thứ nhất, lãnh đạo toàn cầu rất tốn kém, đòi hỏi phải có những nguồn lực cơ bản để cung cấp các lợi ích công cộng. Sự mong manh của cấu trúc quyền lực và những vấn đề trong nước là những nguy cơ gây đổ vỡ sự nổi lên của Trung Quốc, do đó nước này không có được tiềm lực như Hoa Kỳ trong việc gánh vác các chi phí kinh tế, quân sự và chính trị nhằm đảm bảo cho vị trí thống lĩnh toàn cầu. Mặc dù Tổng thống Trump đã cam kết thực hiện học thuyết “nước Mỹ trên hết”- chủ thuyết đã đẩy Washington rời xa các đồng minh truyền thống cũng như là bước thụt lùi đối với vị trí đầu tàu dẫn dắt của Hoa Kỳ trên thế giới, nước này vẫn là quốc gia hùng mạnh nhất thế giới và không thể lảng tránh trách nhiệm trong việc sử dụng sức mạnh quân sự và kinh tế của mình để cung cấp các lợi ích chung và đảm bảo an ninh cho các quốc gia đồng minh. Các công ty Mỹ có sự gắn kết chặt chẽ với chuỗi giá trị toàn cầu. Các nhà sản xuất và người tiêu dùng Mỹ sẽ chịu thiệt hại do chủ nghĩa bảo hộ và sự trả đũa về thương mại từ nhiều nước khác nếu chính sách của Tổng thống tiếp tục được thực hiện. Nhiều cá nhân ủng hộ toàn cầu hóa trên khắp nước Mỹ, nguyên tắc kiểm soát quyền lực được quy định trong Hiến pháp cũng như cấu trúc xã hội mở của Hoa Kỳ sẽ là những lực lượng kìm hãm chính sách cô lập hóa của Tổng thống Trump.

Hai là, lãnh đạo toàn cầu cần tầm nhìn, sự sáng tạo, kiên định, kỹ năng ngoại giao khéo léo và các yếu tố khác của quyền lực mềm nhằm tạo ra sự đồng thuận giữa các nước, vùng lãnh thổ với những lợi ích khác nhau, và trong một số trường hợp chấp nhận loại bỏ quyền lợi quốc gia mình để mang đến lợi ích lớn hơn cho cộng đồng thế giới. Một ngày nào đó, Trung Quốc sẽ vượt Hoa Kỳ trong lĩnh vực kinh tế nhưng còn lâu mới có thể thay thế vai trò và ảnh hưởng của Hoa Kỳ trên thế giới.

Ba là, Trung Quốc đã hưởng lợi và tiếp tục nhận được lợi ích từ vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ trên thế giới và tại châu Á. Nằm trong khu vực với nhiều sự cạnh tranh ở cấp độ quốc gia, mâu thuẫn lịch sử, thái độ thù địch và nghi ngờ sâu sắc, các nước láng giềng luôn quan sát những hành động của Trung Quốc với thái độ thận trọng và nghi ngại. Vai trò đảm bảo an ninh của Hoa Kỳ trong khu vực có lịch sử hình thành lâu dài, do đó họ có thể đoàn kết các nước với lợi ích đa dạng vượt qua các khác biệt để hướng tới mục tiêu chung. Thiếu vắng sự hiện diện của Hoa Kỳ trong khu vực, mối quan hệ giữa các nước tại châu Á sẽ nhanh chóng xấu đi. Trung Quốc thường quan ngại về mối quan hệ đồng minh giữa Mỹ và Nhật Bản. Tuy nhiên, quan hệ đồng minh là một phần trong cấu trúc an ninh khu vực nhằm ngăn chặn việc Nhật Bản tái quân sự hóa. Nếu thiếu vắng cái ô hạt nhân của Hoa Kỳ, Nhật Bản có thể phát triển vũ khí hạt nhân từ nhiều năm trước, đồng thời thúc đẩy Hàn Quốc, Việt Nam và ngay cả Đài Loan tiến đến phát triển năng lực hạt nhân riêng của mình. Nếu điều này là sự thật, thì đó sẽ là một cơn ác mộng đối với Trung Quốc.

Gánh nhiều trách nhiệm hơn

Còn một chặng đường dài trước khi Trung Quốc có thể thay thế vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ, tuy vậy Trung Quốc vẫn là một quốc gia có tầm ảnh hưởng trong trật tự thế giới do Hoa Kỳ dẫn dắt. Sau khi ông Donald Trump nhậm chức Tổng thống, Trung Quốc đã khẳng định hình ảnh của mình bằng việc cam kết tôn trọng Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu và hợp tác nhằm giải quyết những thách thức về cấu trúc toàn cầu. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng thể hiện mình là thành viên ủng hộ sự đổi mới và củng cố vị thế của họ như một nhà kiến tạo các quy tắc mới thông qua việc tích cực thúc đẩy và tạo dựng những thành tố của trật tự thế giới.

Trung Quốc được coi là quốc gia đứng ngoài lề trong việc xây dựng các quy tắc, luật lệ của thế giới cũng như ngó lơ nghĩa vụ của mình đã quá lâu. Với vai trò là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, nước này phải gánh vác nhiều hơn các nghĩa vụ quốc tế. Từ nhiều năm nay, Hoa Kỳ luôn thúc giục Trung Quốc đóng góp nhiều hơn cho lợi ích chung và thể hiện như một thành viên có trách nhiệm của cộng đồng thế giới. Các sáng kiến mới của Trung Quốc, ví dụ như AIIB, mặc dù thể hiện sự nhận lãnh trách nhiệm cũng như khẳng định vị thế của Trung Quốc, nhưng những sáng kiến này vẫn chưa đủ tầm để thay thế trật tự thế giới hiện tại. Sáng kiến của Trung Quốc không phải là công cụ để Trung Quốc nổi lên, mà đúng hơn, đó là kết quả của sự nổi lên của Trung Quốc. Mặc dù các đề xuất nêu trên có thể mang đến cho Trung Quốc vị thế như một thế lực mới, nhưng những gì Trung Quốc đang xây dựng cũng tương tự như những gì mà các quốc gia đã đi trước đã làm,nhằm thay đổi hệ thống toàn cầu đã lỗi thời hoặc nhằm tăng cường tiếng nói, hình ảnh của chính họ trong cấu trúc quản trị thế giới hiện có.

Ví dụ, nhiều nhà bình luận Phương Tây từng sợ rằng Trung Quốc có thể sử dụng AIIB cho các lợi ích chính trị và kinh tế hẹp hòi của họ. Tuy vậy, AIIB với 50 thành viên sáng lập rõ ràng không thể là một thực thể chỉ tuân theo các chính sách đối ngoại của Trung Quốc. Học tập cấu trúc quản lý và những chuẩn mực của Ngân hàng Thế giới cũng như nhấn mạnh đến sự minh bạch, trách nhiệm, cởi mở và độc lập, AIIB, ít hay nhiều cũng sẽ đi theo cách tiếp cận mà các định chế đã được tạo lập trước đây đang áp dụng liên quan đến các lĩnh vực như môi trường, xã hội, công bố thông tin, mua sắm, cơ chế giám giám sát và đảm bảo các khoản nợ. Một năm sau khi chính thức hoạt động, AIIB đã cung cấp các khoản vay hàng trăm triệu đô la cho 6 nền kinh tế mới nổi. Bên cạnh 57 các thành viên sáng lập, hơn 20 nước trên toàn thế giới đã được chấp thuận trở thành thành viên của AIIB, nâng tổng số quốc gia tham gia ngân hàng này lên 77, nhiều hơn số thành viên hiện có của Ngân hàng Phát triển châu Á và chỉ đứng sau Ngân hàng Thế giới về quy mô.

Tìm hiểu để làm việc cùng nhau

Khi Bắc Kinh gánh nhiều trách nhiệm hơn, nước này chắc chắn sẽ cố gắng thay đổi một vài mối quan hệ giữa các cường quốc - nhân tố định hình trật tự thế giới sau Chiến tranh Thế giới II. Tuy vậy, Trung Quốc đang thúc đẩy cải cách hơn là tạo ra các quy tắc và nguyên tắc mới. Sự khác biệt giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ không chỉ là về luật lệ mà còn về sự nghi ngại liệu Trung Quốc có thể tiếp nhận vai trò mới như là một quốc gia thiết lập các quy tắc và luật lệ tương ứng với sức mạnh họ đang có không.

Trong tình huống này, Hoa Kỳ nên chào mừng việc Trung Quốc tiếp nhận nhiều trách nhiệm hơn và đóng vai trò lãnh đạo lớn hơn. Sau tất cả, đóng góp của Mỹ trong GDP toàn cầu giảm từ 50% trong giai đoạn sau Chiến tranh Thế giới II xuống còn 25% tại thời điểm hiện nay đã khiến trật tự thế giới do nước này thiết lập không còn vững chắc. Do Trung Quốc đòi hỏi nhiều hơn việc chia sẻ quyền lực mà không yêu cầu thay đổi các luật lệ cơ bản, Hoa Kỳ nên thảo luận với quốc gia châu Á về cải cách các thiết chế cũng như những mô hình quản trị vốn được thiết lập trên nền tảng sự thống trị của Mỹ. Hoa Kỳ nên tích cực sử dụng các thiết chế mà nước này và các quốc gia đối tác đã thiết lập nhằm đáp ứng đầy đủ những đòi hỏi của Trung Quốc tương ứng với sức mạnh của họ hiện tại.

Trung Quốc học tập từ kinh nghiệm của chính họ. Mặc dù sự ra đời nền văn minh Trung Hoa bắt nguồn từ tư tưởng áp dụng thuật trị nước xuất hiện cùng thời điểm với các nhà lý luận cổ điển Phương Tây, Trung Quốc có ít kinh nghiệm tham gia vào hệ thống quốc tế hiện đại như một đối tác bình đẳng. Trong phần lớn lịch sử của mình, Trung Quốc đóng vai trò hoặc là một đế quốc thống trị các quốc gia láng giềng, hoặc trở thành vùng lãnh thổ bị các nước phát triển Phương Tây xâu xé. Sự thành công của việc cải cách trât tự thế giới phụ thuộc vào vai trò của Trung Quốc như một quốc gia thúc đẩy sự đổi mới, tôn trọng tính lô-gíc hơn là để ý thức dân tộc dẫn đường. Sự thành công vừa nêu cũng chỉ thành hiện thực nếu có sự tham gia của Hoa Kỳ trong việc củng cố thực thi các luật lệ hiện có đồng thời đảm bảo vai trò lớn hơn của Trung Quốc trong các vấn đề quốc tế. Nếu Trung Quốc và Hoa Kỳ có thể làm việc cùng nhau, họ có thể đóng vai trò tích cực trong xấy dựng trật tự thế giới mới trong hòa bình.

Nguồn: http://news.du.edu

Từ khóa: Trung Quốc, Hoa Kỳ, hợp tác cùng nhau, định hình, trật tự thế giới