Các hiệp định thương mại tầm cỡ tại Châu Á

Cuộc chiến tranh giành ảnh hưởng giữa Trung Quốc và Mỹ cùng với những căng thẳng chính trị giữa những gã khổng lồ Châu Á gây thêm nhiều trở ngại đối với sự thịnh vượng chung của khu vực trong tương lai.

Khi thời điểm cuối năm cận kề, các nhà đám phán thương mại Đông Nam Á dường như vẫn không thể đạt được thỏa thuận cho vấn đề quan trọng nhất: giải pháp cho Hiệp định Đối tác Thương mại xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Các hiệp định thương mại tự do (FTA) được kỳ vọng sẽ phá vỡ rào cản thương mại giữa 12 quốc gia Châu Á – Thái Bình Dương. Tuy nhiên, trong năm vừa qua, mặc dù thời hạn cuối cùng đã được điều chỉnh nhiều lần song việc đàm phán giữa các bên vẫn không thể đạt được thống nhất.

Sự đình trệ kéo dài này đều bắt nguồn từ cùng một nguyên nhân giống nhau. Đó là vì Mỹ và Nhật Bản, 2 nền kinh tế lớn nhất và cũng là 2 nước thành viên quan trọng nhất trong hiệp định, vẫn gặp nhiều bất đồng trong vấn đề mở cửa thị trường.

Từ khi cuộc đàm phán TPP bắt đầu vào tháng 3/2010, có một điểm vướng mắc khác mà các bên cũng chưa đưa ra được thỏa thuận, đó là việc đối phó với các vấn đề thương mại của thế kỷ 21, như việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hay vấn đề liên quan đến các công ty quốc doanh.

Tuy nhiên, đã có những tín hiệu đáng mừng. Trong vài tháng trở lại đây, các hiệp định thương mại Châu Á – Thái Bình Dương có quy mô tầm cỡ khác do Trung Quốc thúc đẩy cũng bắt đầu có được những bước chạy đà tích cực. Một trong những hiệp định đó là Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), gồm tất cả 10 nước ASEAN và sáu đối tác FTA của ASEAN (Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand). Mặc dù không có chiều sâu như TPP, nhưng khi đàm phán RCEP hoàn tất vào cuối năm 2015 thì đây sẽ là FTA lớn nhất thế giới. Bên cạnh đó là Hiệp định Khu vực thương mại tự do châu Á – Thái Bình Dương (FTAAP), một kế hoạch đồ sộ lần đầu tiên được đưa ra vào năm 2004.

Lấy FTAAP làm trung tâm của Hội nghị thượng đỉnh Hợp tác kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương (APEC), Bắc Kinh đã thuyết phục các nhà lãnh đạo APEC 21 chấp nhận đưa một "nghiên cứu chiến lược" vào thỏa thuận thương mại – một động thái mà Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nói như là "sự ra mắt chính thức của tiến trình hướng tới FTAAP".

Tùy vào việc Hiệp định thương mại nào chiếm ưu thế, hiệp định đó sẽ tạo ra sức mạnh định hình cho các chương trình nghị sự thương mại trong khu vực.

Mỹ đang dần dần bị Trung Quốc thay thế vị trí đối tác thương mại chính của nhiều nước Châu Á. Theo số liệu thống kê của Ngân hàng phát triển Châu Á, lượng hàng hóa xuất khẩu của các nước Châu Á vào Mỹ chỉ chiếm 14.2% trong năm ngoái, đã giảm khá nhiều so với mức 23.7% trong năm 2000. Điều này lý giải cho việc tại sao Washington cố gắng ngăn chặn mọi nỗ lực khởi động đàm phán FTAAP của Bắc Kinh và tìm cách tái tập trung chú ý vào TPP – nhân tố giúp Mỹ có thể tạo lập thế cân bằng với Trung Quốc tại Châu Á.

Có nguồn tin cho hay, Mỹ đã "phản pháo" dự thảo ban đầu của Trung Quốc bằng một thông cáo gọi là "nghiên cứu khả thi" cho FTAAP. Thông cáo này hàm ý rằng các nước nên bắt tay vào việc đàm phán. Việc ra thông cáo này còn có tác dụng ngăn chặn Bắc Kinh thiết lập thời hạn cuối cùng vào năm 2025 cho FTAAP. Thông cáo chính thức tuyên bố, thời hạn để hoàn thành nghiên cứu chiến lược là năm 2016.

Về phần mình, Bắc Kinh đang cố gắng khởi động FTAAP trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương nhằm tạo ra đối trọng với Hiệp định TPP của Mỹ. Ở mức độ thấp hơn, Trung Quốc cũng được xem là thành viên chính thúc đẩy đàm phán RCEP.

Trong khi cả ba hiệp định thương mại sẽ mở rộng nền kinh tế của khu vực này, mỗi Hiệp định lại liên quan đến các nước khác nhau và đại diện cho lợi ích khác nhau của từng nước, từ đó khiến từng nước có động lực rất khác nhau trong việc đàm phán các Hiệp định này. Trung Quốc, Indonesia và Hàn Quốc là thành viên của RCEP và FTAAP nhưng không phải là thành viên của TPP. Mỹ và Canada là thành viên của TPP và FTAAP nhưng không phải là thành viên của RCEP. Ấn Độ là thành viên của RCEP nhưng không phải là thành viên của 2 hiệp định còn lại. Chỉ có 7 quốc gia là thành viên của cả 3 hiệp định này: Singapore, Australia, Brunei, Nhật Bản, Malaysia, New Zealand và Việt Nam.

Tuy vậy, các nước như Nhật Bản và Việt Nam trước mắt có thể thu được nhiều ích lợi hơn từ TPP thay vì RCEP, vì hai nước này hiện không có FTA song phương với Mỹ. Mỹ cũng thu được nhiều lợi ích hơn từ TPP do các quy định về sở hữu trí tuệ của hiệp định này có thể tạo ra các đặc quyền lớn cho các công ty Mỹ.Nhưng toàn bộ khu vực nói chung sẽ đạt được lợi ích nhiều nhất từ một hiệp định bao gồm tất cả các nền kinh tế quan trọng, chẳng hạn như FTAAP.

Theo các chuyên gia, các hiệp định trên sẽ khó có thể dung hòa với nhau. TPP theo đuổi các tiêu chuẩn đầy tham vọng cho tất cả các thành viên, trong khi RCEP cho phép các thành viên là nước đang phát triển được đối xử đặc biệt.

Deborah Elms, giám đốc điều hành của Trung tâm Thương mại châu Á tại Singapore cho biết: "TPP có thể rộng hơn và sâu hơn một phần vì đó là thỏa thuận tự nguyện giữa các thành viên tham gia. Các quốc gia thuộc RCEP có thể sẽ xem xét lại hiệu quả của các hiệp định sẵn có. Do vậy, họ có thể sẽ có thái độ khác nhau đối với toàn bộ sự việc".

Tuy nhiên, một kịch bản khác có thể xảy ra, định hình cho sân chơi thương mại tại Châu Á, trong đó các hiệp định thương mại khác nhau cuối cùng sẽ mở rộng hoặc được kết hợp với nhau nhằm mục đích bao quát toàn khu vực. Trong kịch bản này có 2 khả năng có thể xảy ra.

Thứ nhất, TPP và RCEP sẽ phát triển song song và cùng hướng tới FTAAP. Nếu thành công, FTAAP sẽ là FTA lớn nhất từ trước tới nay ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương, bao gồm tất cả các thành viên TPP và ba nền kinh tế lớn nhất thế giới là Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản. Một nghiên cứu được công bố trong năm vừa qua của Trung tâm Đông – Tây (một tổ chức đặt tại vành đai Châu Á – Thái Bình Dương) đã chỉ ra rằng, lợi ích kinh tế từ việc FTAAP được ký kết có thể đạt gần 2 nghìn tỷ USD, giúp nền kinh tế toàn cầu tăng trưởng thêm 2%. Con số này cao gấp tám lần so với mức đạt được từ TPP (223 triệu USD ), và gấp khoảng ba lần lợi ích ước tính thu được từ RCEP (664 triệu USD).

Thứ hai, nếu FTAAP không được thực hiện, vẫn có khả năng xuất hiện một FTA toàn khu vực thứ hai. Điều này sẽ buộc TPP phải mở rộng để những nước quan tâm đến có thể tham gia.

Thái Lan và TPP

Theo một nghiên cứu của Trung tâm Đông – Tây, nếu Trung Quốc, Indonesia, Hàn Quốc, Philippine và Thái Lan tham gia TPP sẽ có thể thúc đẩy lợi ích dự kiến của Hiệp định này đạt được con số trên 1.9 ngàn tỷ USD, xấp xỉ với lợi ích đạt được từ FTAAP. Việc các nước này hiện nay chưa tham gia TPP không phải xuất phát từ yếu tố cạnh tranh kinh tế mà do ý muốn của chính phủ hoặc do chưa có sự chuẩn bị đầy đủ để đáp ứng các tiêu chuẩn của TPP, bởi Hiệp định này được coi sẽ là bước dọn đường và sẽ là khung mẫu cho các FTA sau này.

Số lượng các công ty Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đang ngày càng gia tăng và hiện nay không chỉ đơn thuần là điểm lắp ráp cuối cùng nữa. Nếu Trung Quốc gia nhập TPP thì các công ty của nước này sẽ thu được lợi ích đáng kể. Tuy nhiên, theo ông Menon thuộc Ngân hàng phát triển Châu Á, việc Trung Quốc gia nhập TPP sẽ khó xảy ra hơn so với việc gia nhập FTAAP, vì trong các hiệp định như trên, các thành viên mới tham gia sẽ phải chấp nhập những điều khoản do các thành viên hiện hữu đưa ra. Việc gia nhập FTAAP sẽ dễ dàng hơn cho Trung Quốc bởi họ là một trong những thành viên tham gia ngay từ ban đầu.

Tiến sĩ Mireya Solis của Viện Brookings cho biết thêm rằng, nếu Trung Quốc gia nhập TPP, họ sẽ không tạo ra được những ảnh hưởng tương tự như FTAAP. "Trung Quốc sẽ phải tuân theo những điều khoản mà các nước thành viên khác đã đàm phán và sẽ phải có những nhượng bộ đáng kể để đảm bảo cho việc gia nhập của mình".

Tuy vậy, bất cứ sự mở rộng TPP hay sự kết hợp các hiệp định thương mại lớn nào đều phải vượt qua một vài trở ngại. Một là sự chênh lệch về phát triển kinh tế giữa các nước châu Á-Thái Bình Dương sẽ khiến việc thực thi một FTA chung cho tất cả các nước này trở nên khó khăn. Hai là xung đột chính trị giữa các nền kinh tế lớn - không chỉ giữa Mỹ và Trung Quốc, mà còn giữa các cường quốc Đông Á: Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Theo http://www.nationmultimedia.com/ - PC

Từ khóa: Hiệp định thương mại, tầm cỡ, tương lai, thương mại, Châu Á, Trung Quốc, Mỹ, ảnh hưởng