Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Mỹ đang quay lưng với các chính sách vốn được dùng trong 4 thập kỷ qua để khuyến khích Trung Quốc trở nên hội nhập hơn với thế giới.

Trước khi mất, cố Tổng thống Mỹ Richard Nixon đã từng có một khoảnh khắc hiếm hoi thừa nhận lỗi lầm của mình, ít nhất là theo nhà soạn diễn văn William Safire – một khoảnh khắc mà vẫn còn có sức tác động cho đến ngày nay.

“Tôi đã hỏi ngài ấy, liệu chúng ta đã hơi quá tay khi đánh đổi lợi ích của người dân Mỹ lấy lợi ích chính trị thông qua việc tăng cường thương mại [với Trung Quốc] hay không”, Safire đã viết như thế trong một bài phóng sự đăng trên tạp chí New York Times năm 2000.

“Người đàn ông thực tế ấy, người đã từng dùng Trung Quốc làm quân bài để chia rẽ thế giới Cộng Sản, đã trả lời với giọng trầm buồn rằng ông đã không còn cảm thấy hi vọng về mối quan hệ đó nhiều như ông đã từng: ‘Có lẽ chúng ta đã tạo ra một quái vật Frankenstein’, Safire dẫn nguyên văn câu nói của Nixon.

Tháng trước, Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo đã nhắc lại lỗi lầm đó của vị cố Tổng thống trong một bài phát biểu tại Thư viện và Bảo tàng Tổng thống Nixon Richard ở bang California, trong bối cảnh Pompeo và Tổng Thống Donald Trump đang nỗ lực đẩy Trung Quốc vào tình trạng đóng băng quan hệ – gần giống như một cuộc chiến tranh Lạnh – với Mỹ.

Pompeo nói rằng Washington và các nước đồng minh phải sử dụng các “biện pháp sáng tạo hơn và xông xáo hơn” để ép Trung Quốc thay đổi các tập quán thương mại bất công, cải thiện vấn đề lạm dụng nhân quyền và các nỗ lực phá hoại xã hội Mỹ, và gọi đây là “nhiệm vụ của thời đại”.

Trớ trêu là, Nixon lại lấy mục tiêu “hâm nóng quan hệ của Trung Quốc với phương Tây” làm trọng tâm trong chiến dịch tranh cử tổng thống của mình.

“Không có nơi nào trên hành tinh nhỏ bé này để một tỉ người kiệt xuất nhất có thể sinh sống trong sự cô lập giận dữ”, Nixon đã từng viết như vậy vào tháng 10 năm 1967, ám chỉ một chính sách hòa nhã với Trung Quốc nếu như ông đắc cử Tổng thống vào năm 1969.

Những thập kỷ sau đó đã chứng kiến sự trỗi dậy của Trung Quốc từ đống tro tàn của cuộc cách mạng văn hóa thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Ngày nay, không nước nào có thể không dính dáng đến Trung Quốc, hoặc về kinh tế hoặc về chính trị hoặc cả hai, ngay cả khi không phải nước nào cũng là bạn của Trung Quốc.

Nhưng khi cuộc chiến kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc chuyển thành một cuộc tranh chấp chính trị leo thang nhanh, đe dọa phá vỡ thỏa thuận giai đoạn 1 vừa đạt được hồi tháng 1 năm nay, thì mối quan hệ mật thiết giữa hai quốc gia được hun đúc từ những năm 1970 đang dần tan vỡ. Điều này vừa là cơ hội cho một số nhóm lợi ích ở hai nước, nhưng cũng vừa là rủi ro cho những nhóm còn lại.

Trong lúc hai nước lớn đang đánh nhau, nhiều nước nhỏ hơn đang bị buộc phải chọn phe. Và thiệt hại của cuộc chia tách vĩ đại này lên các nước còn lại đang ngày một lớn dần.

Các lĩnh vực đối đầu chính

Hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đã bắt đầu chia tách ở một số lĩnh vực, thậm chí trước cả khi ông Trump nhậm chức vào năm 2017. Một số công ty của phương Tây đã bắt đầu nhắm tới các sự lựa chọn khác thay thế cho Trung Quốc, vì lí do chi phí ở Trung Quốc tăng, tự động hóa tăng, và vì không hài lòng với tập quán phải trao đổi sở hữu trí tuệ để đổi lấy quyền tiếp cận thị trường Trung Quốc.

Nhưng chiến tranh thương mại Mỹ-Trung đã thôi thúc thêm nhiều công ty chuyển đi và với tốc độ nhanh hơn.

Hiện nay đã có một lượng đáng kể các mặt trận mà hai nước đang xung đột trực diện, cả về kinh tế lẫn chính trị.

Các mặt trận xung đột chính bao gồm: Mỹ đánh thuế lên khoảng 370 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, và Trung Quốc áp thuế trả đũa lại; Mỹ cáo buộc nhà sản xuất thiết bị viễn thông của Trung Quốc là Huawei giúp Bắc Kinh theo dõi các nước đối địch; virus corona; tranh cãi liên quan đến việc Bắc Kinh ban hành luật an ninh cho Hong Kong; Mỹ trừng phạt một số cá nhân Trung Quốc có liên quan đến việc đàn áp người Duy Ngô Nhĩ và các nhóm người Hồi giáo thiểu số; tranh chấp lãnh thổ trên Biển Đông; và gần đây là việc đóng cửa các lãnh sự quán của nhau tại Houston và Thành Đô.

Tất cả các diễn biến trên đã đẩy hai siêu cường ngày một xa nhau. Đặc biệt là, cuộc chiến thuế quan đã gây ra các tác động kinh tế không hề nhỏ lên cả hai nước.

Cục Dự trữ Liên bang Mỹ ước tính, mâu thuẫn giữa hai nước đã khiến việc làm trong ngành sản xuất ở Mỹ trong 6 tháng đầu năm 2019 giảm ròng, trong khi đó, Ngân hàng dự trữ liên bang New York thống kê, chiến tranh thương mại đã quét sạch 1,7 nghìn tỷ USD giá trị của các công ty niêm yết trên sàn chứng khoán Mỹ sau hai năm kể từ khi nổ ra.

Trong khi đó, Hội nghị Thương mại và Phát triển của Liên Hiệp Quốc cho rằng, việc Mỹ đánh thuế Trung Quốc đã khiến cho xuất khẩu của Trung Quốc vào Mỹ giảm 25%, và gây thiệt hại hàng chục tỷ đô la cho doanh nghiệp Trung Quốc.

Một kết quả trực diện nhất của chiến tranh thương mại đó là buộc một số công ty Mỹ đã từng thuê ngoài sản xuất tại những nơi có chi phí thấp – trong đó có Trung Quốc – phải đẩy nhanh kế hoạch chuyển một số hoạt động về nước, còn được gọi là quá trình “reshoring”.

Công ty nghiên cứu Enodo Economics nói rằng, các ngành có khả năng chuyển về nước nhất là sản xuất ô tô và máy móc chạy bằng điện, chế biến gỗ, hóa chất và các công ty liên quan đến đường sắt, vận tải biển, máy bay và dược phẩm.

Nhưng quá trình này nói thì dễ mà làm thì khó.

Ngày nay, các nhà sản xuất hiện đại phân bổ việc sản xuất của từng bộ phận cho nhiều công ty khác nhau bên ngoài, các công ty này lại tiếp tục thuê các công ty khác để sản xuất những chi tiết nhỏ của bộ phận đó. Vì vậy, khi di chuyển một phần trong một chuỗi cung ứng đan xen nhau như vậy đến một nơi khác, sẽ kéo theo một sự sắp xếp lại nhân sự và vốn đầy phức tạp và tốn kém, ảnh hưởng đến vô số người, mà phần lớn là người lao động ở các nước có kinh tế kém phát triển.

Và khi việc di chuyển các dây chuyền sản xuất càng khó khăn, thì dường như Trung Quốc càng được được lợi.

“Căng thẳng thương mại giữa Trung Quốc và Mỹ dường như đã làm tăng lên, chứ không phải giảm đi, sự phụ thuộc của các thị trường thứ ba vào nguồn nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc”, theo nghiên cứu của HSBC.

“Thị phần của Trung Quốc trong việc cung cấp các thiết bị điện tử, dược và ô tô tiếp tục tăng lên” HSBC cho biết trong một nghiên cứu hồi tháng 7.

Kẻ thắng người thua

Nhưng nhìn rộng ra, việc điều chỉnh lại mối quan hệ kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ buộc hầu hết các quốc gia có liên quan phải suy nghĩ lại hành động của mình.

Một vài quốc gia châu Á có thể trở thành người hưởng lợi từ cuộc chia tách vĩ đại này. Và việc Mỹ rút khỏi một số thỏa thuận thương mại đa phương dường như đang đẩy các nước này vào vòng xoáy ảnh hưởng của Trung Quốc.

“Đối với hầu hết các nước ở châu Á, Trung Quốc đã vượt trội hơn Mỹ vì Trung Quốc không chỉ là đối tác thương mại mà còn là một thị trường tiêu dùng quan trọng của những nước này”, Frederic Neumann – phụ trách nghiên cứu kinh tế châu Á của HSBC – cho biết.

HSBC cho rằng, các nước như Malaysia, Singapore, Việt Nam, Nhật Bản, New Zealand và Hàn Quốc có thể hưởng lợi lớn về thu nhập đến năm 2030 do là thành viên của hai hiệp định thương mại tự do lớn. Trung Quốc là thành viên có sức ảnh hưởng của một trong hai hiệp định trên, trong khi Mỹ thì không tham gia bất kỳ hiệp định nào.

Tuy nhiên, đối với một số công ty, vụ ly hôn Mỹ-Trung đặc biệt nguy hiểm.

Sau khi Bắc Kinh thực thi Luật an ninh Hong Kong, HSBC và Standard Chartered đã công khai ủng hộ động thái trên, phá vỡ sự im lặng bấy lâu nay của hai ngân hàng này dành cho các vấn đề mang yếu tố chính trị, bất chấp sự phản đối gay gắt của đa số người dân Hong Kong. Cả hai ngân hàng đều xem Hong Kong là thị trường lớn nhất của mình. Thậm chí trước khi đạo luật an ninh được ban hành, phe biểu tình ủng hộ dân chủ cũng đã tấn công hai con sư tử bằng đồng mang tính biểu tương của HSBC – tên là Stephen và Stitt – bên ngoài trụ sở ở của Ngân hàng này tại Hong Kong hồi tháng 1 do cho rằng HSBC có quan hệ với Bắc Kinh.

TikTok, ứng dụng chia sẻ video của Trung Quốc ngày càng phổ biến với lứa tuổi teen trên toàn thế giới, đã bị Trump đưa vào tầm ngắm. Trump cáo buộc chủ sở hữu của ứng dụng này là Byte Dance đã cho phép chính phủ Trung Quốc thu thập dữ liệu người dùng TikTok, mặc cho TikTok liên tục bác bỏ cáo buộc trên.

Cuộc chiến trên còn liên quan đến cả gã khổng lồ công nghệ Mỹ Microsoft, vì hãng này đang thương thảo để mua lại TikTok và sẽ cắt đứt toàn bộ các mối liên hệ của nền tảng mạng xã hội này với Bắc Kinh.

Nếu thương vụ trên thành công, đây sẽ là một ví dụ hoàn hảo cho thấy mối quan hệ thương mại Mỹ-Trung đã sứt mẻ như thế nào, mặc dù phần lớn vốn đầu tư vào ByteDance đến từ Mỹ. Một bài viết đăng trên China Daily hôm thứ Ba đã than phiền rằng Mỹ đang “bắt nạt” những công ty công nghệ Trung Quốc.

Trong khi đó, Ấn Độ cũng đang tranh cãi với Trung Quốc về vấn đề an toàn dữ liệu. Sau khi hai nước dính vào một vụ đụng độ chết người tại biên giới hồi tháng 6, Ấn Độ đã cấm 59 ứng dụng điện thoại của Trung Quốc, trong đó có TikTok.

Cuộc chiến Huawei

Nhưng Huawei mới là ví dụ tốt nhất cho thấy cuộc chia tách Mỹ-Trung đã đi xa đến đâu.

Huawei được cho là sở hữu số lượng cao nhất bằng sáng chế các thiết bị phục vụ cho mạng điện thoại di động thế hệ mới nhất 5G.

Lợi ích từ 5G là rất to lớn. Công ty nghiên cứu HIS Markit ước tính đến năm 2035, công nghệ 5G sẽ giúp tạo hơn 22 triệu việc làm trên khắp thế giới và đóng góp vào GDP hàng năm thêm 13.2 nghìn tỷ USD. Đây xấp xỉ số tiền mà người tiêu dùng Mỹ chi tiêu vào năm ngoái, và bằng với tổng chi tiêu dùng năm 2018 của Trung Quốc, Nhật Bản, Đức, Anh và Pháp cộng lại.

Mỹ tin rằng Bắc Kinh có thể sử dụng các thiết bị của Huawei để tiếp cận dữ liệu mật, nhưng Bắc Kinh từ trước đến nay đều chối bỏ điều đó. Chính quyền Trump đã cấm các công ty viễn thông của Mỹ hợp tác với Huawei.

Mỹ còn gây áp lực buộc các nước đồng minh của mình tẩy chay Huawei, đẩy nhiều nước vốn phụ thuộc vào thiết bị của Huawei để xây dựng mạng 5G giá rẻ vào tình thế khó xử.

Ví dụ, Ủy ban châu Âu ban đầu cho phép Huawei tham gia vào gói thầu xây dựng mạng 5G không thiết yếu của Vương Quốc Anh hồi tháng 1 kèm theo một số điều kiện về an ninh, nhưng sau đó đã bật đèn xanh cho các nước thành viên còn lại làm tương tự.

Mỹ quay ra gây áp lực buộc Anh phải thu hồi quyết định của mình, và vào tháng 5/2020, London cho biết sẽ xem xét lại vấn đề trên. Cuối tháng trước, Anh cũng đã cấm Huawei tham gia các gói thầu 5G.

Và sau quyết định đó của Anh, Ủy ban châu Âu cho biết các nước thành viên phải khẩn trương tiến hành các biện pháp để đa dạng hóa nhà cung cấp 5G, mặc dù không đề cập cụ thể đến Huawei.

Người hưởng lợi từ chính sách đa dạng hóa trên có thể là Nokia của Phần Lan và Ericsson của Thụy Điển, các đối thủ cạnh tranh trực tiếp với Huawei. Tháng trước, hai công ty này đã giành được thắng lợi tương tự khi Singapore – một quốc gia châu Á phụ thuộc thương mại và có quan hệ kinh tế - chính trị - văn hóa sâu sắc với Trung Quốc – thông báo sẽ chọn hai công ty trên của EU thay cho Huawei để xây dựng mạng 5G của nước này.

Nhưng bản thân Nokia và Ericsson cũng phụ thuộc vào Trung Quốc vì nhiều linh kiện dùng để xây dựng thiết bị 5G là nhập từ Trung Quốc. Hai công ty này đều có nhà máy với quy mô hàng ngàn lao động tại Trung Quốc.

Wall Street Journal tháng rồi đưa tin, Bắc Kinh đang xem xét các biện pháp trừng phạt hai công ty trên, nếu EU để Mỹ và Anh cấm cửa Huawei, một nguồn tin thân cận cho biết.

Nokia và Ericsson có thể chuyển nhà máy sản xuất khỏi Trung Quốc đến một nước châu Á khác, nhưng chi phí là vô cùng lớn. Và đối với các nước bị buộc phải sử dụng các công ty khác ngoài Huawei, chi phí xây dựng hạ tầng 5G sẽ cao hơn nhiều.

Kết quả, việc triển khai 5G có thể bị chậm trễ, hoặc tệ hơn, mạng 5G của quốc gia này sẽ không tương thích với mạng 5G của quốc gia khác, làm giảm sự trơn tru của dòng chảy thông tin và tri thức xuyên biên giới, góp phần đẩy nhanh thêm sự sụp đổ của thương mại toàn cầu.

Nhưng mặc dù tranh chấp trong mạng 5G và các tranh chấp khác có quan trọng như thế nào, thì hiện nay không gì quan trọng hơn việc, quan hệ Mỹ-Trung suy yếu đang ảnh hưởng đến cuộc chiến chống virus corona trên toàn cầu.

Nếu các nước phối hợp để phản ứng trước dịch bệnh ngay từ những ngày đầu, thế giới đã không phải mất đi hàng ngàn sinh mạng. Thay vào đó, sự ngờ vực và thù địch lẫn nhau giữa Mỹ và Trung Quốc đã khiến cho thế giới bỏ lỡ cơ hội để chiến đấu chống virus và bảo vệ kinh tế toàn cầu.

Trump đã rút Mỹ khỏi Tổ chức Y tế Thế giới hồi tháng 5, với lý do tổ chức này đã giúp Trung Quốc che đậy tình hình dịch bệnh.

Thomas J Christensen, cộng tác viên cao cấp của Viện Brookings và nguyên là Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách khu vực Đông Á – Thái Bình Dương đã từng viết “Các cáo buộc và sự đổ lỗi cho nhau vì mục đích chính trị giữa hai nhà lãnh đạo hàng đầu thế giới … có thể dẫn đến kết quả thảm họa, đặc biệt khi virus đã lan đến những quốc gia bần cùng nhất trên thế giới”.

Ông cho rằng Trung Quốc và Mỹ nên cư xử cho đúng với địa vị là những nước lớn, thay vì diễn trò như hiện nay.

Nguồn: Aljazeera

Từ khóa: thương mại, TikTok, cuộc chia cắt, Mỹ-Trung, ảnh hưởng, mọi người dân