Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Trong bối cảnh chiến tranh thương mại Mỹ - Trung vẫn chưa hạ nhiệt và các căng thẳng địa chính trị ngày càng gia tăng, toàn khu vực châu Á-Thái Bình Dương đều tập trung vào khối ASEAN để theo dõi cách khối này ứng phó nhằm duy trì tính thống nhất, giữ vững vai trò trung tâm trong các quan hệ với bên ngoài, đồng thời phát triển hài hòa lẫn nhau.

ASEAN đã thông qua bản Quan điểm ASEAN về Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (AOIP). Đây được coi là một phản ứng trước tình hình tranh chấp đang gia tăng giữa các cường quốc, đồng thời là lăng kính phản ánh các ưu tiên của khối trong tương lai.

Trong giai đoạn trước khi xây dựng AOIP, hai cường quốc Mỹ và Trung Quốc, vốn là hai bên có lợi ích liên quan ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, đã đưa ra những quan điểm trái ngược về khu vực này. Hoa Kỳ và các đồng minh (bao gồm Nhật Bản, Úc và Ấn Độ) ủng hộ việc tạo ra một khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương tự do và cởi mở. Tất cả những điều này đều thống nhất thành một quan điểm cuối cùng: Sự trỗi dậy của Trung Quốc và tham vọng của nước này trở thành điều đáng lo ngại.

Trong khi đó, Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc (BRI) đặt ra một tầm nhìn khác cho khu vực. Các nước láng giềng của Trung Quốc - trong đó bao gồm các quốc gia thành viên ASEAN - đều hoan nghênh BRI như một cách để tăng cường kết nối thông qua các dự án hợp tác cải thiện cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, nhiều quan điểm đưa ra cáo buộc rằng BRI được sử dụng như một công cụ của Trung Quốc nhằm tạo ra bẫy nợ và định hình một châu Á lấy nước này làm trung tâm (a Sino-centric Asia).

Chiến tranh thương mại Mỹ - Trung cũng vẽ ra một kịch bản mới, theo đó, động thái của chính phủ Mỹ trừng phạt Huawei là một minh chứng điển hình. Các cuộc cạnh tranh về công nghệ đã dẫn đến việc các quốc gia áp dụng biện pháp loại trừ và làm gián đoạn chuỗi giá trị toàn cầu thay vì thúc đẩy một thế giới kết nối. AOIP muốn giải quyết những căng thẳng này dựa trên bốn lĩnh vực hợp tác - vấn đề hàng hải, sự kết nối, Mục tiêu Phát triển bền vững của Liên hợp quốc và các lĩnh vực hợp tác kinh tế rộng lớn hơn.

Các đối tác bên ngoài của ASEAN đã bày tỏ sự ủng hộ đối với AOIP; tuy nhiên, vẫn có một số ý kiến tỏ ra thất vọng khi AOIP chưa thực sự rõ ràng và thiếu những thông tin cụ thể có thể thúc đẩy chương trình nghị sự của ASEAN.

Các mục tiêu hướng đến của AOIP khác với các tầm nhìn về "Ấn Độ-Thái Bình Dương" trước đây. Tầm nhìn mới đề cập thêm các quan điểm về sự cởi mở, tính bao trùm và vai trò trung tâm của ASEAN. Về phía Trung Quốc, có quan điểm cho rằng ASEAN nên duy trì sự tập trung vào khu vực Châu Á - Thái Bình Dương hơn là quá chú tâm vào việc định nghĩa danh pháp Ấn Độ-Thái Bình Dương. Ủy viên Quốc vụ, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị cho hay Trung Quốc luôn duy trì thái độ cởi mở và xây dựng trong quan hệ hợp tác khu vực, phù hợp với các nguyên tắc và ý tưởng của AOIP.

Có nhiều quan điểm khác nhau về tác động của AOIP trong tương lai. Một số nhà lãnh đạo ASEAN coi bản Quan điểm là kết quả đầu ra cuối cùng, trong khi đó, cũng có một số nhà lãnh đạo khác cho rằng đây chỉ là kết quả tạm thời. Dù sao thì AOIP cũng được thừa nhận, dù là chỉ mang ý nghĩa ngoại giao. AOIP vẫn đang được triển khai như một điểm tham chiếu chung, cho phép các quốc gia thành viên ASEAN hợp tác với các nước khác trên cơ sở đảm bảo giữ nguyên các quy định và nguyên tắc chung.

Xét về mặt chức năng, AOIP cũng có ảnh hưởng tới quá trình phát triển chương trình nghị sự của ASEAN cũng như vẽ ra một viễn cảnh mới về kết nối khu vực và phát triển cơ sở hạ tầng.

Kế hoạch của từng quốc gia thành viên vẫn là ưu tiên hàng đầu. Các quốc gia khác nhau có thể kết nối lẫn nhau thông qua các đề nghị hợp tác và thỏa thuận song phương. Tuy nhiên, kế hoạch riêng của từng quốc gia hoặc hỗ trợ song phương thường ít liên hệ với Kế hoạch tổng thể khu vực về kết nối ASEAN (MPAC 2025). Chính sự kết nối kém giữa các kế hoạch phát triển quy mô quốc gia và ASEAN có thể làm giảm triển vọng về việc cung cấp hàng hóa công cho khu vực.

Thay vào đó, những thỏa thuận song phương giữa các quốc gia thường sẽ bị loại trừ. Điều đó khiến một quốc gia thành viên ASEAN có thể cảm thấy việc hợp tác với một quốc gia thành viên khác mang tính cạnh tranh lớn hơn là hợp tác. Khung song phương quốc gia như trên có thể dẫn tới tình trạng một nước thành viên sẽ bị yếu thế trước ý muốn của cường quốc bên ngoài.

Điều này không nên diễn ra theo cách như thế. Các nước ASEAN có nhiều lựa chọn khác về quan hệ đối tác và đầu tư cơ sở hạ tầng nội khối. Bên cạnh sáng kiến BRI của Trung Quốc, Nhật Bản cũng đã đưa ra chương trình Đối tác về Cơ sở hạ tầng chất lượng và Mạng lưới Blue Dot do Hoa Kỳ dẫn đầu, với hy vọng sẽ có một cơ chế chứng nhận chất lượng chung cho các dự án trong khu vực. ASEAN cần nỗ lực nhiều hơn trong việc xem xét các dự án với đối tác bên ngoài có phù hợp với những sáng kiến hiện có của khối hay không (ví dụ sáng kiến MPAC 2025).

Vấn đề ưu tiên tiếp theo là đánh giá các điều khoản của những thỏa thuận trái với AOIP nhằm đảm bảo rằng ASEAN vẫn giữ vững được các nguyên tắc cởi mở và bao trùm. Điều này làm yếu đi sức ảnh hưởng của các nhà tài trợ song phương lên những kế hoạch cấp quốc gia và khu vực. Việc ưu tiên cho các thỏa thuận song phương với một đối tác cụ thể có khả năng gây ra hậu quả ảnh hưởng đến toàn khu vực. Điều này có thể làm sai lệch kế hoạch phát triển của các quốc gia hoặc ảnh hưởng đến quá trình hội nhập của ASEAN.

Trong tương lai, AOIP nên được sử dụng như một lăng kính phản ánh sự phát triển khu vực, theo đó cho phép ASEAN thực hiện các lĩnh vực hợp tác ưu tiên của mình. Một số khía cạnh của AOIP đã được kết hợp trong các hoạt động của ASEAN. Ví dụ, ASEAN đã triển khai các cuộc tập trận quân sự chung với cả Trung Quốc và Hoa Kỳ trong những dịp riêng biệt. Các nước ASEAN luôn duy trì thái độ trung lập với các cường quốc. Tuy nhiên, trong một số lĩnh vực hợp tác cần có thêm định hướng và sự rõ ràng, chẳng hạn như về kết nối và phát triển cơ sở hạ tầng.

Có nhiều cách để đánh giá AOIP và xác định mức độ ảnh hưởng của các nguyên tắc này trong tương lai. Có khả năng Indonesia sẽ trở thành nước dẫn đầu khi quốc gia này hiện đang lên kế hoạch tổ chức Diễn đàn kinh tế thế giới về ASEAN và Diễn đàn kết nối và cơ sở hạ tầng Ấn Độ - Thái Bình Dương. ASEAN cũng có thể đánh giá nửa chặng đường của mình thông qua báo cáo đánh giá tiến bộ của khối về việc thực hiện Tầm nhìn ASEAN 2025 cho một cộng đồng hội nhập, hòa bình và ổn định.

AOIP không hứa hẹn sẽ đề ra bất kỳ cơ chế hay nguyên tắc mới nào. AIOP được ví như một lăng kính mà qua đó các nguyên tắc đề ra sẽ được đánh giá cụ thể. Trong lĩnh vực về kết nối và cơ sở hạ tầng, AOIP có thể mang lại một viễn cảnh mới, từ đó dẫn đến việc xác lập các kế hoạch hành động với những ưu tiên mới.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: ASEAN, AOIP, Tầm nhìn ASEAN 2025