Virus Corona có thể là bài kiểm tra lớn nhất trong nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN của Việt Nam

Giữa giai đoạn đại dịch Covid-19 lan rộng, các nước Đông Nam Á và trên toàn thế giới đã phải dùng đến những biện pháp cách ly như đóng cửa biên giới và hạn chế đi lại. Điều này mang đến một thách thức chưa từng có tiền lệ lên nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN của Việt Nam.

Phương thức xúc tiến hợp tác khu vực của ASEAN - hơn 1,500 cuộc họp mặt, đã được lên lịch hằng năm - đang hoàn toàn bị đình trệ. Nhiều người dự đoán rằng, những kế hoạch của Việt Nam trong năm nhiệm kỳ chủ tịch ASEAN sẽ không thể hoàn thành, trong đó có việc xây dựng bản thảo cho Bộ quy tắc Ứng xử Biển Đông (COC), các cuộc đàm phán hiệp định thương mại khổng lồ Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), đánh giá lại Hiến chương ASEAN, đánh giá giữ kỳ đối với Kế hoạch Cộng đồng ASEAN 2025, và xây dựng nền tảng cho tầm nhìn ASEAN sau 2025.

Tuy đang phải đối phó với dịch bệnh corona trong nước - điều mà cho đến hiện tại có thể được xem là thành công đáng kể - Việt Nam cũng đã có những nỗ lực trong việc dẫn dắt ASEAN. Ngày 14/2, Việt Nam đã công bố Bản tuyên bố của Chủ tịch ASEAN về đại dịch, nhấn mạnh tính cấp bách của vấn đề và cam kết tăng cường nỗ lực hợp tác chống dịch với khối ASEAN. Bản tuyên bố này dẫn ra các biện pháp, mà nếu được thực thi, sẽ có thể giúp các nước thành viên ASEAN chống lại được đại dịch. Các biện pháp này bao gồm, cập nhật thường xuyên lẫn nhau thông tin về việc phát hiện và điều trị Covid-19, chuẩn hóa các biện pháp điều tra y tế tại biên giới và điểm nhập cảnh ở các nước thành viên, và tham vấn hỗ trợ từ các nước ASEAN trong trường hợp cần thiết.

Tuy vậy, sự thiếu thốn thông tin và kinh nghiệm xử lý đại dịch và thái độ chủ quan trong giai đoạn đầu của đợt bùng phát tại một số nước thành viên ASEAN, cùng với tốc độ lây lan nhanh chóng của Covid-19 trên toàn cầu, đã khiến khối khu vực lủng củng trong việc triển khai các biện pháp kiểm soát dịch bệnh. Theo đó, các biện pháp ứng phó đại dịch của ASEAN vẫn chưa đạt được sự đồng bộ và liền mạch.

Tuy vậy, ASEAN cũng không hề bị động khi đối mặt với thách thức lần này. Thực tế, các hoạt động thảo luận nội khối ASEAN đã tăng tốc trong hai tuần qua, với sự chủ trì của Việt Nam. Nước ta đã áp dụng gần như mọi kênh liên lạc khả thi để giữa cho hoạt động thảo luận được tiếp diễn. Ngoài các cuộc họp thường xuyên giữa quan chức trong ngành y tế, một cuộc họp cấp cao liên ngành ASEAN - bao gồm quan chức trong các lĩnh vực y tế, đối ngoại, thông tin, quốc phòng, di cư và giao thông vận tải - đã được triển khai để phản ứng với đại dịch.

Trong cuộc họp liên ngành ngày 31/3, khối ASEAN đã thảo luận một số biện pháp thực tiễn để đảm bảo việc trao đổi thông tin và điều phối chính sách diễn ra mạch lạc giữa các nước thành viên. Các biện pháp này bao gồm củng cố năng lực phản ứng cho ASEAN đối với các vấn đề khủng hoảng y tế cộng đồng, xây dựng kho y tế dự phòng cho khu vực, và xây dựng một quỹ hỗ trợ đại dịch ASEAN. Lĩnh vực an ninh ASEAN, với kinh nghiệm tích lũy từ hoạt động hợp tác chống lại các cuộc khủng hoảng, cũng đã đứng lên thể hiện vai trò. Ngày 19/2, các Bộ trưởng quốc phòng ASEAN đã công bố một tuyên bố chúng về hợp tác an ninh chống lại đại dịch. Theo sáng kiến của Việt Nam, Trung tâm Quân Y ASEAN có trụ sở tại Bangkok đang gấp rút xây dựng một nền tảng để chia sẽ kinh nghiệm và biện pháp hiệu quả, đặc biệt là trong vấn đề dựng trại cách ly và bệnh viện quân đội dã chiến chống covid.

Phải thừa nhận rằng, phạm vi của các sáng kiến ASEAN nhằm giảm thiếu áp lực cho các nước thành viên trong cuộc khủng hoảng y tế cộng đồng này vẫn còn hạn chế. Trước mức độ cấp bách của tình hình hiện tại, tự lực cánh sinh vẫn là phương châm cốt lõi và mỗi nước phải đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu, trong khi tài nguyên y tế đang dần cạn kiệt. Nhưng những gì ASEAN đang làm vẫn xứng đáng nhận được lời khen, vì nó có thể giúp khối khu vực chuẩn bị tốt hơn cho những đợt đại dịch trong tương lai.

Xét về dài hạn, hợp tác ASEAN cũng là chìa khóa quan trọng để hồi phục nền kinh tế khu vực từ những tác động của Covid-19, đặc biệt là đối với chuỗi cung ứng. Vì là một nền kinh tế mở cửa, Việt Nam cũng muốn ASEAN hỗ trợ khôi phục dòng chảy hàng hóa, dịch vụ và con người, để nền kinh tế bật dậy mạnh mẽ hậu đại dịch.

Việt Nam cũng đang triển khai một hội nghị thượng đỉnh đặc biệt giữa các lãnh đạo ASEAN với đối tác +3 quan trọng của khối - Trung Quốc, Nhật Bản, và Hàn Quốc - thông qua hội nghị trực tuyến. ASEAN sẽ nhận được lợi ích từ mối quan hệ gần gũi này, vì ba quốc gia trên đang nắm những những dữ liệu quan trọng về virus và kinh nghiệm tốt nhất về kiểm soát dịch bệnh. Ngoài ra, khối ASEAN sẽ tiếp cận được nguồn tài nguyên y tế dồi dào, đặc biệt là công cụ xét nghiệm Covid-19 của Hàn Quốc, và tiềm lực sản xuất thiết bị y tế của Trung Quốc.

Ngoài tận dụng cơ chế ASEAN+3, Việt Nam còn chủ động áp dụng phương thức ngoại giao đa phương, cả trên phương diện quốc gia lẫn trong vai trò Chủ tịch ASEAN, để duy trì kênh thông tin và hỗ trợ từ các đối tác bên ngoài dành cho khối ASEAN. Trong vấn đề này, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã thực hiện nhiều cuộc điện đàm với những người đồng cấp phía Trung Quốc và Hàn Quốc. Tương tự, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh đã trò chuyện với người đồng cấp phía Nhật Bản, và tham gia vào một hội nghị trực tuyến ASEAN-EU vào ngày 20/3.

Việt Nam cũng tham gia vào 3 cuộc thảo luận trực tuyến ở cấp thứ trưởng với Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia, New Zealand - một hội nghị mà giới truyền thông gọi là "Đối thoại an ninh Bộ Tứ +" (Quad-Plus). Thông qua các hoạt động này, thông điệp quan trọng mà Việt Nam muốn truyền tải đó là nước này sẽ tiếp tục duy trì tinh thần và thói quen hợp tác quốc tế, đặc biệt là trao đổi thông tin trong giai đoạn đại dịch, hỗ trợ lẫn nhau đối với các nước bị ảnh hưởng bởi lệnh hạn chế di chuyển, và giảm thiếu tác động của dịch bệnh lên chuỗi cung ứng.

Một điều đáng ghi nhận là Việt Nam, cũng như cả khối ASEAN, đang cố gắng đứng ngoài mối quan hệ đối địch giữa Mỹ và Trung Quốc, khi mà Bắc Kinh lẫn Washington đang lên án lẫn nhau về Covid-19. Thay vào đó, khối này đang cố gắng duy trì quan hệ hợp tác với cả hai cường quốc để đối phó với dịch bệnh. Các bộ trưởng ngoại giao ASEAN đã gặp gỡ người đồng cấp phía Trung Quốc vào ngày 20/2, và đưa ra cam kết phản ứng chung với Covid-19. Quan hệ hợp tác Mỹ-ASEAN cũng được củng cố sau một hội nghị trực tuyến cấp cao ASEAN-Mỹ vào ngày 31/3. Ngoài ra, hội nghị Mỹ-ASEAN ở các cấp bộ trưởng ngoại giao và y tế cũng đang được cân nhắc triển khai. Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long phát biểu rằng: "Ưu tiên hàng đầu của chúng ta là hướng về phía trước, và tìm ra giải pháp tốt nhất để đối phó với những vấn đề đang diễn ra."

Tuy nhiên, một khi đại dịch đi qua, và hồi phục kinh tế trở thành ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của mọi quốc gia, nỗ lực của Việt Nam trong việc duy trì sự thống nhất nội bộ của ASEAN, và làm cầu nối cân bằng giữa các cường quốc, sẽ trở nên khó khăn. Khi mà nước Mỹ vẫn đang quay cuồng trong đại dịch, ngày càng lún sâu vào một cuộc khủng hoảng kinh tế, và sắp phải tập trung vào kỳ bầu cử tổng thống cuối năm, còn Trung Quốc thì muốn tạo dựng lại hình ảnh từ sau bê bối khủng hoảng y tế, ASEAN sẽ khó có thể làm cầu nối để hạ nhiệt giữa hai gã khổng lồ này.

Ngoài vấn đề địa chính trị, Việt Nam còn phải đáp ứng yêu cầu cùa Hiến chương ASEAN về việc "đảm bảo phản ứng một cách hiệu quả và kịp thời đối với các vấn đề cấp bách hoặc tình huống khủng hoảng trong khu vực". Bản chất của nhiệm vụ bắt buộc này đã được thể hiện rõ trong chủ đề mà Việt Nam công bố trong nhiệm kỳ chủ tịch: xây dựng một ASEAN “Gắn kết và Chủ động thích ứng”. Và đây chính là thời điểm để biến những tuyên bố này thành hành động.

Mặc cho những hạn chế nguồn lực, Việt Nam vẫn quyết tâm thể hiện vai trò dẫn dắt, bằng cách hỗ trợ cung ứng y tế cho Lào và Campuchia, cũng như hỗ trợ thiết bị xét nghiệm cho Indonesia. Hệ thống nông nghiệp mạnh mẽ của Việt Nam - đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất lúa gạo - cũng đóng góp đáng kể cho khu vực giữa lúc quan ngại về khủng hoảng lương thực do Covid-19 ngày càng tăng. Người ta kỳ vọng rằng niềm tự hào dân tộc mạnh mẽ và tin thần trách nhiệm đối với khu vực sẽ thúc đẩy Việt Nam đóng góp nhiều hơn nữa vào vai trò lãnh đạo và đối ngoại của khối ASEAN, để năm 2020 không đi vào lịch sử như "một năm thất bại" đối với ASEAN và quốc gia đảm nhận vị trí chủ tịch.

Nguồn: The diplomat

Từ khóa: ASEAN, Covid-19, Chủ tịch ASEAN 2020, khủng hoảng y tế